Environmental, economic and social sustainability of food chains based on life cycle approach and multi-criteria decision analysis applied to novel tomato products
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yer Sistem Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: DİLBER AYHAN
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Hami Alpas
Eş Danışman: Halil Mecit Öztop
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Tarımsal sistemlerin ve gıda değer zincirlerinin dünya üzerindeki etkilerini azaltacak şekilde tasarlanması öncelikli bir konudur. Bu çalışmada, yenilikçi ve kurutulmuş altı domates ürününün (rubisco proteinli ve tepsili kurutucuda kurutulmuş domates pestili-1; bezelye proteinli ve tepsili kurutucuda kurutulmuş domates pestili-2, rubisco proteinli ve vakumlu mikrodalga kurutucuda kurutulmuş domates bar-1; bezelye proteinli ve vakumlu mikrodalga kurutucuda kurutulmuş domates bar-2, rubisco proteinli ve konveksiyonel kurutucuda kurutulmuş domates bar-3 ve bezelye proteinli ve konveksiyonel kurutucuda kurutulmuş domates bar-4) çevresel, ekonomik ve sosyal boyutlarda sürdürülebilirliği değerlendirilmiştir. Bu çalışmada çevresel sürdürülebilirliği belirlemek için Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi (YDA) metodu kullanılmıştır. Ekonomik sürdürülebilirliğin değerlendirmesinde kullanılan yaşam döngüsü maliyetlendirme yöntemi global ekonomik konular da dahil edilerek YDA bazlı olacak şekilde geliştirilmiştir. Sosyal boyutta sürdürülebilirlik değerlendirmesi daha önce yapılan çalışmalarda gıda ürünlerine önemli sayıda konu olmamıştır. Bu araştırmada, sosyal etkileri değerlendirmek için sosyal YDA kullanılarak mikro-ürüne özgü kriterler ve makro düzeydeki kriterlerden oluşan hibrit bir model geliştirilmiş ve yenilikçi domates ürünlerinin sürdürülebilirlik analizi yapılmıştır. Çevresel, ekonomik ve sosyal boyutlarda sürdürülebilirlik değerlendirmesi tarladan markete yaşam döngüsü ile sınırlandırılmıştır. Etki kriterlerinin ve kilit paydaşların önem derecesini belirlemek için Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ile anket yapılmıştır. İdeal Çözüme Benzerliğe Göre Tercih Sıralama (TOPSIS) ve Basit Toplamlı Ağırlıklandırma (SAW) çok kriterli karar verme (ÇKKV) teknikleri, riskler ve faydalar nedeniyle karar alınması zorlaşan gıda bilimi alanındaki sürdürülebilirlik değerlendirmesi modelinin çözümünde kullanılmıştır. Sonuçlar, ürünlerin sürdürülebilirlik puanlarını ve iyileştirmeleri için önemli noktaları göstermiştir. Yeni domates ürünlerinin sürdürülebilirlik sıralamasını ürüne özgü kriterler (duyusal kalite, besin içeriği ve sürdürülebilirliğe fayda sağlayan teknolojik kriterler) etkilemiştir. Ürün zenginleştirme ve tekstüre etmenin seçilen kurutma yöntemi kadar sürdürülebilirlik puanını etkilediği sonucuna varılmıştır. En yüksek çevresel risk rubisco ve zeytin tozu üretimine yönelik hammadde üretim aşamalarında tespit edilmiştir. Tepsili kurutucunun maliyeti, vakumlu mikrodalga veya geleneksel kurutucularla karşılaştırıldığında ekonomik olmasa da, ekonomik refah üretimi ve işgücü verimliliği etki kategorilerinin bezelye proteinli pestil ürünlerinde en iyi olduğu belirlenmiştir. Bar ürünlerinde, rubisco protein ve geleneksel kurutucuyla kurutulmuş ürün en yüksek ekonomik sürdürülebilirlik puanına sahiptir. Sonuçlar, satın alma ortaklarının bölgesel etkilerini ortaya çıkarmıştır. Bezelye proteinin üretildiği bölgesel kaynaklı sosyal riskler oluşturduğu belirlenmiştir. Önerilen model, gıda ürünlerini ölçmeyi ve iyileştirmeyi planlayan şirketler için bir model olabilir. Ayrıca, Akdeniz diyetinin anahtar bir bileşeni olan domates ürünleri sağlıklı ürün çeşitliliğine katkıda bulunabilir. Anahtar Kelimeler: Çevresel sürdürülebilirlik, Ekonomik sürdürülebilirlik, Sosyal sürdürülebilirlik, Yenilikçi domates ürünleri, Çok kriterli karar verme (ÇKKV), Yaşam döngüsü analizi (YDA)