An examınatıon of the relatıonshıp between preschool chıldren's and theır mothers' mental models towards the envıronment
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL EĞİTİM ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: AYTEN KURŞUN
Danışman: Refika Olgan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu karma desen çalışmasının amacı 48-66 aylık, devlete bağlı bağımsız anaokullarındaki okul öncesi çocukların ve annelerinin çevreye yönelik zihinsel modellerini incelemek ve bu zihinsel modeller arasında ilişkinin olup olmadığını araştırmaktır. Araştırma deseni olarak gömülü karma desen kullanılmıştır. Bu yöntemle birlikte nicel ve nitel araştırma desenlerinin güçlü yanlarından yararlanılması ve zayıf yanlarının da giderilmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın verileri 48-66 aylık 322 çocuk ve annelerinden toplanmış olup toplam 644 kişi ile birlikte yürütülmüştür. Veri toplama aracı olarak "Bir Çevre Çiz Test Rubriği" (BÇÇT-R) kullanılmıştır. Bu ölçekte dört alt boyut bulunmaktadır bunlar; insan, canlı, abiyotik ve insanın tasarladığı yapılardır. Her bir alt boyuttan 0-3 arasında puan alınırken, bir kişinin alabileceği en yüksek puan 12 puandır. Bu doğrultuda, çocuklar ve anneleri "çevre" kavramına yönelik resimler çizmişlerdir ve bu çizimler BÇÇT-R ölçeği ile puanlanmıştır. Ayrıca katılımcılar çevre çizimlerini açıklamışlardır. Nitel kısımda ise çocukların ve annelerinin yapmış oldukları resimlerdeki görsel kodlar içerik analizi ile birlikte incelenmiştir. Araştırmanın nicel kısmında çocukların ve annelerin BÇÇT-R ölçeğinden aldıkları puanlar ve ortalamalar arasındaki farklılıklar tartışılmıştır. Ardından çeşitli demografik bilgilerin BÇÇT-R skorları üzerindeki etkisini incelemek amacıyla çocukların cinsiyeti ve anneleriyle birlikte çevre etkinliklerine katılma durumları bağımsız örneklem t-testi kullanılarak araştırılmıştır. Ayrıca annelerin eğitim düzeyleri ve bireysel olarak çevre etkinliklerine katılım düzeyleri de bağımsız örneklem t-testi kullanılarak analiz edilmiştir. Son olarak ise çocuklar ve anneleri arasındaki ilişkiyi incelemek için Pearson korelasyon testi uygulanmıştır. Elde edilen bulgular, çocukların ve annelerin bilimsel, gelişmiş ve etkileşimli zihinsel modellere sahip olma düzeylerini göstermektedir. Ölçeğin alt boyutlarından alınan skorlar ve toplam puanlar incelendiğinde, katılımcıların insan alt boyutunda en düşük puanlar aldığını, çevreyi "doğa ve doğal" unsurlarla daha fazla tanımladıkları ve insan faktörünün zihinsel modellerde sınırlı yer aldığı görülmüştür. Alt boyutlardan alınan puanlar ve toplam puanlar incelendiğinde insan boyutunda çocuklar daha yüksek puanlar almıştır ve bu fark istatistiksel olarak anlamlıdır. Canlı, insan yapımı alt boyutları ve toplam puanlarda ise anneler daha yüksek puan almıştır. Bu fark istatistiksel olarak anlamlıdır. Ancak abiyotik alt boyutundan alınan çocuklar ve annelerin puanları birbirine yakındır ve istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunamamıştır. Diğer araştırma bulgularına göre, çocukların cinsiyetleri ve anneleriyle birlikte çevre etkinliklerine katılım durumları, onların DAET-R ölçeğinden aldıkları puanları etkileme düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur ve kız çocuklarının erkek çocuklarından daha bilimsel ve diğer faktörlerle (insan, canlı, abiyotik ve insan yapımı) ilişkili modeller çizdikleri görülmüştür ve bu fark istatistiksel olarak anlamlıdır. Bununla beraber anneleriyle çevre etkinliklerine katılan çocukların çevresel zihinsel modellerinde de farklılıklar görülmüş ve bu kuşaklararası aktarım teorisi, sosyal öğrenme ve biyo-ekolojik sistemler teorileriyle birlikte açıklanmıştır. Ayrıca annelerin eğitim düzeylerindeki farklılıklar da çevresel zihinsel modellerini olumlu yönde etkilemiştir ve daha yüksek eğitim düzeyindeki annelerin etkileşimli modeller çizmeye eğimli olduğu bulunmuştur. Bununla birlikte, annelerin çevre etkinliklerine katılıyor olmaları da onların çevresel zihinsel modellerini geliştirmiştir. Son olarak ise, çocuklar ve annelerinin DAET-R ölçeğinden aldığı skorlar üzerinden korelasyon analizi yürütülmüştür; canlı alt boyutunda ve total skorları arasında olumlu ancak düşük seviyede ilişki bulunmuştur. Nitel kısımda ise çocukların ve annelerin çizimlerindeki görsel kodlar içerik analizi ile birlikte incelenmiş ve en çok insan yapımı kategorisinde kodlar ürettikleri bulunmuştur. Bununla birlikte çizimlerde en az çizilen kategori insan figürleri olmuştur. En sık yer verilen görsel kodlar çocuklar için sırasıyla sıklıkla güneş, ağaç, bulut, çimen, çocukların kendileri, oyun alanları ve bahçeli evler olmuştur. Anneler için de benzerlikler ve farklılıklar gözlemlenmiştir; buna göre sırasıyla sıklıkla ağaç, güneş, çimen, bahçeli ev, çiçek ve çocukları çizmişlerdir.