Developing the perception of risky situations scale for pedestrians (PRSS-P) and exploring its relationship with pedestrian behaviors under the moderating effects of attitudes
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, PSİKOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: MUSTAFA KURTULUŞ BEDİ
Danışman: Bahar Öz
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Yaya güvenliği araştırmaları, yaya risk algısını bağlama duyarlı bir şekilde ölçebilecek özel bir aracın eksikliği nedeniyle kavramsal ve yöntemsel açıdan uzun süredir önemli bir boşluk barındırmaktadır. Bu tez, bu eksikliği gidererek Yayalar İçin Riskli Durum Algısı Ölçeği'ni (PRSS-P) tanıtmaktadır. Günlük yürüyüşlerde karşılaşılan çeşitli riskleri sistematik biçimde yakalayan bu ölçek, araştırma ve uygulamalar için güçlü ve yayalar özelinde bir ölçüm aracı sunmakta, trafik psikolojisine önemli bir katkı sağlamaktadır. Bunun yanı sıra çalışma, risk algısının davranışa nasıl dönüştüğünü açıklığa kavuşturan bir düzenleyici çerçevesi içinde, tutumları entegre ederek teorik bir katkı da sunmaktadır. Tutumların davranışın yordayıcıları olduğu bilinmekle birlikte, algılanan risk ile yaya davranışları arasındaki ilişkiyi nasıl şekillendirdikleri yeterince araştırılmamıştır. Bu doğrultuda araştırmanın iki amacı olmuştur: (1) PRSS-P'nin geliştirilmesi ve doğrulanarak yayaların risk algısını kapsamlı biçimde temsil etmesi, (2) trafik kurallarına ve diğer yol kullanıcılarına yönelik tutumların, algılanan risk ile yaya davranışları (ihlaller, dalgınlıklar, saldırgan ve olumlu davranışlar) arasındaki ilişkiyi nasıl koşulladığını incelemek. Nitel görüşmelere dayalı olarak geliştirilen PRSS-P, üç boyutlu yapısıyla güvenilir bir ölçek olarak ortaya çıkmıştır: Yayalarla İlişkili Risk Algısı (α = .93), Sürücülerle İlişkili Risk Algısı (α = .89) ve Altyapıyla İlişkili Risk Algısı (α = .87). Düzenleyici analizleri, tutumların risk algısının davranış üzerindeki etkisini anlamlı biçimde şekillendirdiğini göstermiştir. Trafik kurallarına yönelik şüphecilik ve diğer yol kullanıcılarına yönelik eleştirel bakış açısı çoğunlukla olumsuz davranışları artırırken, işbirlikçi eğilimler daha olumlu davranışlarla ilişkilendirilmiştir. Bulgular, PRSS-P'nin tanısal açıdan işlevselliğini ve tutumların rolünü vurgulamakta; etkili çözümler için altyapısal düzenlemeler ile tutuma dayalı hedeflenmiş stratejilerin bütünleştirilmesi gerektiğini göstermektedir.