The reasoned, reactive, and habitual engagement in social media distracted driving: Exploration of behavioral processes and their integration
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, PSİKOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: BURCU ARSLAN ARISOY
Danışman: Bahar Öz
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sürücülerin araç kullanırken sosyal medya uygulamalarından gelen içerik ve bildirimlerle meşgul olması olarak tanımlanabilen Sosyal Medya Kaynaklı Sürücü Dikkat Dağınıklığı (SMKSDD), her an sürücünün kendisi tarafından başlatılabilen görsel, bilişsel, fiziksel ve işitsel talepler içerdiği için özgün bir tehlike arz etmektedir. SMKSDD'ye katkıda bulunan davranışsal süreçleri anlamak, etkili müdahaleler ve politikalar geliştirmek için hayati önem taşımaktadır. Ancak, daha önce hiçbir çalışma bu süreçleri özel olarak araştırmamıştır. Bu eksikliği gidermek amacıyla mevcut çalışma, SMKSDD'nin davranışsal süreçlerinin üç ayrı kuramsal çerçeve ve bunların bütünleştirilmesiyle incelenmesine yönelik özgün bir yaklaşım sunmaktadır: rasyonel süreçler için Planlı Davranış Teorisi (PDT), tepkisel süreçler için Prototip İsteklilik Modeli (PİM) ve alışkanlık (otomatik) süreçleri için alışkanlık gücü. Çalışmaya, yaş ortalaması 31.9 olan 416 sürücüden oluşan bir örneklem katılmıştır. Bulgular, demografik özellikler ve günlük sosyal medya kullanımı kontrol edildikten sonra dahi sosyal medya alışkanlıkları ile SMKSDD eylemi arasında pozitif bir ilişki olduğunu göstermiş, bu da SMKSDD'nin bir dereceye kadar otomatik olabileceğini düşündürmüştür. PDT modelinin analizi, niyetin en güçlü yordayıcı olduğunu ortaya koymuş ve SMKSDD'ye yönelik davranışta gerekçeli sürecin gücünün altını çizmiştir. PİM modelinin incelenmesi, istekliliğin SMKSDD üzerinde daha küçük bir doğrudan etkiye sahip olduğunu, ancak niyet aracılığıyla güçlü bir dolaylı etkisi olduğunu göstermiş. Bu bulgu, tepkisel yanıtların gerekçeli süreç üzerindeki etkisini vurgulamıştır. Son olarak, alışkanlık, PDT ve PİM'i birleştiren bütünleşik model; SMKSDD'nin otomatik bir davranış olmadığını; ancak alışkanlıkların, bilinçli davranışsal süreçleri şekillendirebileceğini veya tetikleyebileceğini öne sürmüştür. Mevcut çalışma, SMKSDD'nin altında yatan faktörleri anlamak için çoklu çerçeveye dayalı bir yaklaşımın gerekliliğini vurgulamaktadır. Çalışmanın tartışma bölümü, sonuçların kuramsal ve pratik önerileri içermektedir.