Reconceptualizing "archetype": A critical reading of "people's libraries" in the context of Turkey's modernization(s)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: BERRAK ERDAL

Danışman: Güven Arif Sargin

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Mimarlık kuramı literatüründe "kütüphane" işlevine göre bir "yapı tipi" olarak sınıflandırılmaktadır. "Tip", mimari mekânı ve onun düşünsel kurgularını anlamak için araçlar üreten, mimarlık disiplininde kültürel ve işlevsel bir araç olarak uzun süredir tartışılan bir kavramdır. Kavram indirgemeci olmanın yanı sıra çok geniş, soyut ve kısıtlayıcı olma eleştirilerine de maruz kalmıştır. Ancak modern kimliğinin tanımladığı heterotopik karakterinden dolayı kütüphanenin, mekân, bilgi ve modernite ile olan karmaşık ilişkisini anlamak için daha kapsamlı bir yaklaşım gerekmektedir. Bu tezde, sosyal, politik ve kültürel mekanizmaların etkisinde olan mekânın karmaşıklığını ifade etmek için, çoğu zaman "tip"in eşanlamlısı olarak kullanılan ancak derinlikli bir tanımlaması yapılmayan "arketip" terimi yeniden kavramsallaştırılmaktadır. Modern toplumların olmazsa olmazı olarak kabul edilen kütüphanenin yeniden kuramsallaştırılması, "Halk Kütüphaneleri" üzerinden incelenmektedir. Türkiye modernleşmesinde, Halk Kütüphanesi'nin bir arketip olarak kurumsallaşması 1960'lara uzanmaktadır. Ortaya çıkışından günümüze, Halk Kütüphanelerinin mimari mekânlarının dönüşümü ve yeniden yorumlanan kurumsal kimlikleri, Türkiye'nin modernleşmelerini yeniden okumak için araçsallaştırılmaktadır. Bu tez kapsamında, modernite anlatıları, Türkiye'deki çoğul modernleşmeler aracılığıyla ve bu kütüphanelerin mimari mekânları incelenerek tartışılmaktadır. Bu nedenle, bir heterotopya olarak kütüphane, modern bir arketip olarak yeniden tanımlanır ve Türkiye modernleşmesi bağlamında Halk Kütüphaneleri örneği üzerinden incelenir.