1,3-bis-pirazol, 1,3-bis-benzo[B][1,4]diazepin ve hekzahidroimidazo[1,2-A]piridin türevlerinin sentezi için yeni yöntemlerin geliştirilmesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, KİMYA ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: ESRA KORKMAZ YURTOĞLU

Danışman: METİN ZORA

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Pirazoller, azot içeren beş üyeli heterosiklik bileşiklerdir. Yeni biyoaktif ajanların tasarımında ve sentezinde birincil bir konuma sahiptirler. Özellikle, bis-pirazoller terapötik kimyada giderek daha fazla ilgi görmektedir. Benzodiazepinler, ilaç ve farmasötikler alanında bir başka heterosiklik bileşik sınıfıdır. Bilhassa, 1,4-benzodiazepinler analjezik, kas gevşetici, yatıştırıcı ve antikanser ilaçları olarak faydalıdır. Ayrıca, imidazo[1,2-a]piridinler çok sayıda biyoaktif bileşikte bulunmaları nedeniyle önemli kaynaşmış heterosiklik yapılardır. Özellikle, hekzahidroimidazo[1,2-a]piridinler farmasötik kimya ve malzeme biliminde çok ilgi görmüştür. Bu tez çalışmasında, bis-α,β-alkinik ketonlardan 1,3-bis-pirazol, 1,3-bis-benzo[b][1,4]diazepin ve hekzahidroimidazo[1,2-a]piridinlerin sentezi için yeni metodolojiler geliştirildi. Tez çalışmasının ilk bölümünde, 1,6-heptadiyenlerin ariloil klorürlerle Sonogashira tepkimeleri ile reaksiyonundan başlangıç malzemesi olarak çeşitli bis-α,β-alkinik ketonlar sentezlendi. Daha sonra, bunların benzilhidrazin dihidroklorür ve 2-hidrazinopiridin varlığında 1,3-bis-pirazollerin oluşumunu sağlayan katılma ve siklohalkalaşma reaksiyonları incelendi. Çalışmanın ikinci bölümünde, 1,4-diazepin bileşiklerinin sentezi için reaksiyon koşulları optimize edildi ve bu koşullarda bis-α,β-alkinik ketonların o-fenilendiamin ile konjuge ekleme ve siklohalkalaşma reaksiyonları çeşitli 1,3-bis-benzo[b][1,4]diazepin türevlerini oluşturdu. Son bölümde ise, bis-α,β-alkinik ketonlardan hekzahidroimidazo[1,2-a]piridinlerin sentezlenmesi için etkili bir tek balon yöntemi geliştirilmiştir. Etilendiamin ile reaksiyona girdiğinde, bis-α,β-alkinik ketonlar orta ile iyi verimlerde yeni 5-alkiliden-2,3,5,6,7,8-hekzahidroimidazo[1,2-a]piridin türevlerinin oluşumunu sağlamıştır. Anahtar Kelimeler: Heterosiklik bileşikler, bis-α,β-alkinik ketonlar, 1,3-bis-pirazoller, 1,3-bis-benzo[b][1,4]diazepinler ve hekzahidroimidazo[1,2-a]piridinler.