Automatic disambiguation of turkish discourse connectives based on a Turkish connective lexicon
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: KEZBAN BAŞIBÜYÜK
Eş Danışman: DENİZ ZEYREK BOZŞAHİN
Danışman: ALİ HİKMET DOĞRU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tezde, verilen herhangi bir Türkçe metindeki açık söylem bağlaçlarının kullanım ve anlam belirsizliğini çözmek için yöntemler geliştirdik. Bu amaçla, öncelikle Türkçe'deki tüm bağlaç türlerini sözdizimsel ve anlamsal özellikleriyle birlikte içeren kapsamlı bir Türkçe Bağlaç Sözlüğü (TCL) oluşturduk. Bu sözlük, söylem açısından işaretlenmiş çeşitli Türkçe derlemlerindeki söylem bağıntıları kullanılarak otomatik olarak oluşturulmuştur ve Almanca bağlaç sözlüğü olan DiMLex'in formatını kullanmaktadır. Türkçe'de ilgeçler, yana sıralama bağlaçları ve zarflar (tek ya da birden fazla sözcük içeren yapılar) söylem bağlacı rolü üstlenebildiği gibi, ulaçlar da söylem bağlacı görevi yapmaktadır. Tek ya da birden fazla sözcük içeren bağlaç yapıları ve ulaç türündeki bağlaçların kullanım belirsizliğini çözmek için kural tabanlı bir Türkçe Bağlaç Ayırıcı (TCD) geliştirdik. Ardından, bağlaçların hem kullanım belirsizliğini hem de anlam belirsizliğini çözmek için çeşitli makine öğrenmesi modelleri tasarladık. TED-Multilingual Discourse Bank derleminin Türkçe bölümündeki ve Türkçe Söylem Bankası (versiyon 1.1) derlemindeki, insan eliyle hazırlanmış söylem işaretlemeleri ile TCD ve makine öğrenmesi modellerinin sonuçlarını karşılaştırarak bir değerlendirme yaptık. Her iki yaklaşım da oldukça iyi sonuçlar vermekle birlikte, makine öğrenmesi yaklaşımının kural tabanlı yaklaşımdan daha iyi performans gösterdiğini gözlemledik. Bu tez kapsamında TCL ve TCD programları için kullanıcı dostu arayüzler geliştirdik. TCL programı hem Türkçe'deki söylem bağlaçlarını özellikleriyle birlikte listeler hem de çeşitli filtreleme ve analiz yetenekleri sunar. TCD programı ise seçilen bir serbest Türkçe metni arayüzüne yükler ve metindeki bağlaçların söylem ve söylem dışı kullanımlarını işaretler. Ek olarak, seçilen metin dosyası için hazırlanmış bir söylem işaretleme dosyası varsa, program ayrıştırma sonuçlarını otomatik olarak değerlendirir. Bu tez, Türkçe bağlaçların ve ulaçların söylem ve söylem dışı kullanım belirsizliğinin çözümüne önemli katkılar sağlayarak Türkçe söylem işlemlemesine katkı sağlarken, bildiğimiz kadarıyla, özellikle ulaç türündeki bağlaçların kullanım belirsizliğini çözmeye yönelik ilk denemedir. Tez, aynı zamanda Türkçe'deki her türlü söylem bağlacınının anlam belirsizliğini çözmede bir ilktir. Bu bakımdan tezdeki çalışmaların Türkçe söylem işlemleme alanındaki araştırmacılara bir referans noktası sağlayacağı ve yeni araştırma fırsatları yaratacağı öngörülmektedir.