Spatial Experiences of Energy in Turkey in the 1930s

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mimarlık Tarihi Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: ZEYNEP GÜR

Danışman: Ekin Pinar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu doktora tezi, 1930'lar Türkiye'sinde enerjinin mekânsal deneyimlerini kömür ve elektriği yalnızca teknik unsurlar olarak değil, mekânı yeniden örgütleyen, gündelik yaşamı dönüştüren ve devlet ile toplum arasındaki karşılıklı dönüşüme aracılık eden sosyo-maddi güçler olarak ele alarak incelemektedir. Çalışma, enerjiyi modernleşmenin teknik bir arka planı olarak görmek yerine, enerji altyapılarını mekânın üretiminde etkin aktörler olarak konumlandırır. Ulusal, kentsel ve konut ölçeklerini kapsayan ölçekler arası bir analiz aracılığıyla, kömür havzaları, demiryolları, elektrik fabrikaları, dağıtım ağları, sokak aydınlatmaları ve ev içi elektrikli aletlerin, çıkarım alanlarından iç mekânlara uzanan eşitsiz fakat süreklilik gösteren bir zincir oluşturduğunu göstermektedir. Sosyo-doğalar (socio-natures) ve energo-power kavramsal çerçevelerinden yararlanan tez, enerjiyi çevresel koşullar, kurumsal düzenlemeler, politik ekonomi ve maddi pratikler içine gömülü ilişkisel bir süreç olarak tanımlar. Çalışma, erken Cumhuriyet dönemindeki modernleşmenin doğrusal ya da homojen biçimde deneyimlenen bir süreç olmadığını; aksine altyapıların genişlemesi, idari koordinasyon, piyasa mekanizmaları ve gündelik uyarlamalar aracılığıyla müzakere edildiğini ileri sürer. Çevresel yükler, fiyat tartışmaları, eşitsiz dağılım ve enerji teknolojilerine farklı düzeylerde erişim gibi unsurlar, altyapısal yönetişimin kesintisiz ve bütüncül bir kontrol aracı olmaktan ziyade parçalı ve çatışmalı bir alan olarak işlediğini ortaya koymaktadır. Yöntemsel olarak çalışma, gazeteleri, karikatürleri, reklamları ve kamusal tartışmaları mimari kanıt olarak değerlendirerek mimarlık tarih yazımını genişletir. Enerji üzerinden mimarlık tarihi yazmak, 1930'lar Türkiye'sinde mekânsal bütünleşmeyi, gündelik yaşam pratiklerini, çevresel dönüşümleri ve modernliğin farklılaşan deneyimlerini şekillendiren altyapısal süreçleri görünür kılar.