Long-range atmospheric transport of pollutants to the Eastern Mediterranean Basın
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Çevre Mühendisliği Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 1995
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: IDREES AL-MOMANI
Danışman: SÜLEYMAN GÜRDAL TUNCEL
Özet:öz KİRLETİCİLERİN DO?U AKDENİZ HAVZASINA UZUN MESAFE ATMOSFER TAŞINIMI AL-MOMANI, Idrees Doktora Tezi, Kimya Bölümü Tez Yöneticisi: Prof. Dr. Gürdal Tuncel Yardımcı Tez Yöneticisi: Prof. Dr. Namık K. Araş Haziran 1995, 225 sayfa Yaş ve kuru çökelme örnekleri Kasım 1991'den Ocak 1994'e kadar Akdeniz sahilinde (Antalya) toplanmıştır. Toplanan örnekler elektrotermal atomlaşurma atomik absorbsiyon spektrometrisi, alevli atomik absorbsiyon spektrometrisi, enstrümental nötron aktivasyon analizi, iyon kromatografî ve kolorimetri kullanılarak analizlenmişlerdir. Birleştirilen veri seti 32 element ve iyona kadar konsantrasyon değerleri sağlamıştır. Kirleticilerin kaynak bölgelerini saptamak için rüzgar trajektörleri hesaplanmıştır. Sonuçlanan veriler faktör analizi, element oranlan ve potansiyel kaynak katkı fonksiyonlarını içeren çeşitli alıcı modellerle elde edilmiştir. VIZn, Cd ve Fe'den başka, bütün elementler ve iyonlar log-normal dağılım modelleri göstermişlerdir. İyonların ve eser elementlerin konsantrasyonları kırsal alanlarda yapılan literatür değerleri ile karşılaştırılabilmişlerdir. Doğu Akdeniz çökelmesindeki Cd, Cr, Ni, Al ve Fe konsantrasyonları, etrafımızdaki bazı Avrupa mevkilerindeki karşıgelen konsantrasyonlardan biraz daha fazladır. Doğu Akdeniz çökelmesindeki ortalama pH 4.93 'tür. Sonuçlar asitliğin % 50'sinden fazlasının CaC03 tarafından nötürleştirildiğini göstermektedir. Kirletici kökenli elementlerin değişimleri açık bir mevsimsel eğilim göstermezken, yerkabuğu ve deniz elementleri açıkça mevsimsel değişim göstermektedirler. ölçülen bütün eser elementlerin ve iyonların kış mevsimindeki akılan yüksek çıkmıştır. îT, S04=, N03", Cl", MU\ Na, Mg, Ca, K, Zn, Se, Sb, Br ve As'in akılan çoğunlukla çözünmüş haldedir. Elementlerin çözünürlüğünü etkileyen iki önemli faktörün; yağmurun asitliği ve kirleticilerin kaynağı olduğu bulunmuştur. Deniz ve yer kabuğu elementleri için kuru çökelmenin yaş çökelmeden daha önemli olduğu bulunmuştur. Faktör analizi sonuçlan, gözlenen sunuçlara dört kaynağın katkısının bulunduğunu göstermektedir. Bunlar; yerel toprak, Sahra çöl toprağı, deniz ve antropojenik kaynaklardır. Trajektörü verileri, coğrafi dağılım cinsinden kirleticilerin kaynak bölgelerini bulmak için kullanılmıştır. Potansiyel kaynak katkı fonksiyonlar ve rüzgar sektörlerinin katkılan istasyonun etrafındaki alt bölgelerde ölçülen iyon ve eser elementler için hesaplanmıştır. Sonuçlar Cd, Cr, Cu, Zn ve Pb için asıl kaynak bölgelerinin Türkiye, Avrupa ve ön Rusya olduğunu göstermektedir. Gözlenen konsantrasyonlara Kuzey-Kuzeybatı, Kuzey-Kuzeydoğu ve Batı-Kuzeybatı sektörlerinin (Türkiye'nin batısı, Avrupa ve ön Rusya sektörleri) yüzde katkılan Cd için % 90, Cu için % 70, Pb için % 65, Cr için % 80 ve Zn için % 90'dan fazladır. Ön Rusya ve batı Türkiye İT", N03" ve deniz tuzundan gelmeyen SO42* için en önemli kaynak bölgeleri olarak bulunmuşlardır. Kuzey Afrika çölü gözlenen Al ve Fe konsantrasyonlar için en önemli kaynaktır. Fe konsantrasyonuna Batı-Kuzeybatı (Batı Avrupa) vıısektörünün katkısı da oldukça önemlidir. Yaklaşık olarak Fe konsantrasyonunun % 30'u bu sektördendir. Anahtar Kelimeler: Çökelme, Doğu Akdeniz, İyonlar, Eser element Metaller, Yağmursuyu Asitliği, Metal Akılan, Zenginleşme Faktörleri, Faktör Analizi, Geri Trajektörü, Potansiyel Kaynak Katkı Fonksiyonu, Rüzgar Sektörleri, Kaynak Bölgeler. VIII