HEADS TO POTS, ANCESTORS TO ARCHITECTURE: SKULL CULTS IN EUROPE AND THE NEAR EAST THROUGH THE PALAEOLITHIC AND THE NEOLITHIC PERIODS (C. 150,000 – 6,000 BC)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yerleşim Arkeolojisi Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: CANSU KARAMURAT

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Çiğdem Atakuman

Eş Danışman: Elif Sürer

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Erken Holosen döneminde (yaklaşık M.Ö. 10,000-6,000) Yakın Doğu'da ortaya çıkan ve genellikle 'kafatası kültleri' olarak adlandırılan karmaşık ölüm sonrası ritüeller, Neolitik Dönem olarak bilinen önemli sosyo-ekonomik geçiş sürecinde toplumsal uyumu teşvik etmede ve toplumsal dönüşümü yönlendirmede kritik bir rol oynamıştır. Ancak, kafatası kültü ritüelleri genellikle Yakın Doğu Neolitik dönemine özgü, belirli bir zaman ve mekâna hapsedilmiş yerel bir olgu olarak ele alınmıştır ve öncül davranışların ortaya çıkışı ve bölgesel karşılaştırmalar hakkında fazla bilgi sunulmamıştır. Bu tez, "kafatası kültü" uygulamalarının daha geniş bir zaman diliminde (yaklaşık M.Ö. 150,000-6,000) ve özellikle Avrupa ve Yakın Doğu'yu kapsayan daha geniş bir coğrafyada gelişimini aydınlatarak, Yakın Doğu Neolitik kafatası kültü paketinde doruğa ulaşan belirli sembolik davranışların ve maddi kültür unsurlarının ortaya çıkışı ve evrimi hakkındaki bilgilerimizi genişletmeyi amaçlamaktadır. Bu hedefe ulaşmak için, 219 arkeolojik sit alanından demografik veriler, bedene yapılan uygulamalar, mezar bağlamları ve mezar eşyaları ile ilgili 132 özellik, çok yönlü istatistiksel analizler aracılığıyla incelenmiştir. Bu sonuçlar, ilgili teorik ve metodolojik çerçeveler ile iklimsel ve arkeogenetik verilerle bütünleştirilmiştir. Orta Paleolitikte önce çeşitli cenaze törenleri mevcut olabilir, ancak Homo sapiens (yaklaşık 130,000 yıl önce) ve Neandertaller (yaklaşık 70,000 yıl sonra) en erken tanımlanabilir mezar ritüellere sahiptir. Bu süre zarfında, aşı boyası, hayvan kafatasları, boynuzlar, kafatası odaklı aktiviteler ve mezar işaretleri gibi orijinal bir sembolik kod ortaya çıktı. Bu orijinal kod, temelde insana özgü bir grup yapılandırma davranışı olarak ortaya çıkmıştı ve muhtemelen atalara ve geçmişe yapılan referanslarla, mekan ve kimliklerin müzakeresi ile ilgiliydi. Gravettian Dönemi'nde, bu orijinal kod yeni maddi kültür öğeleri, örneğin figürinler, ile zenginleştirilmiş ve mezar alanlarının kulübeler, ocaklar ve ritüel çukurlarla detaylandırılmıştır. Bu bağlamda ölüm sonrası uygulamalar, özellikle Avrupa'nın Orta ve Doğu bölgelerinde, LGM'nin zorlu koşulları sırasında daha geniş mevsimsel ve sosyal "yenilenme" ritüellerinin bir parçası haline gelmiştir. Üst Paleolitik dönemin sonlarına doğru, iklim koşullarının elverişli olduğu dönemlerde (örneğin Bølling–Allerød) iyileştikçe, kafatası kültleri geniş bir alana yayılmış ve bölgesel olarak çeşitlenmiştir. Avrupa'da, Epigravettian grupları arasında kafatası olmayan gömüler yaygınken, Magdalenian gruplarının bulunduğu yerlerde kafatası odaklı gelenekler (örneğin kafatası kapları) yaygınlaşmıştır. Güney Levant'ta, mimari detaylandırma, antropomorfik figürinler ve dikmelerin mezar uygulamalarıyla birlikte kullanımında belirgin bir artış, Erken Holosen Yakın Doğu'daki (M.Ö. 9,700-6,000) kafatası kültü sentezine yol açmıştır. M.Ö. 7. binyılda tarımla geçinen özerk hanelerin ortaya çıkışıyla birlikte, taşınabilir maddi kültürün yeni sembolik araçları, yani çömlekler, figürinler ve mühürler, insan bedenini ve onun topluluk, mekân ve yeni 'ev' kavramlarıyla olan bağlantılarını temsil etmede önemli hale gelmiş ve önceden yaygın olan kafatası kültü ritüellerinin yerini almıştır. Nihayetinde, Neolitik yaşam tarzlarının yayılması sırasında bu maddi kültür öğelerinin Avrupa'da nispeten hızlı ve geniş çapta benimsenmesi, çömlekler, figürinler ve mühürlerin sembolik unsurlarını vurgulayan ideolojinin geniş çapta tanınması ve kabul edilmesiyle açıklanmalıdır.