Transformation of a public space in the nineteenth century Istanbul: Beyazıt Meydanı

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2003

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: NEŞE GURALLAR YEŞİLKAYA

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Fatma Cânâ Bilsel

Eş Danışman: Murat Güvenç

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu araştırmada amaçlanan, Beyazıt Meydanında gerçekleşen dönüşümün Osmanlı İmparatorluğunda kamu alanının modernleşmesiyle ilişkili, kapsamlı bir tarihsel çözümleniesidir. Söz konusu araştırma, mekânı yalnızca mimari ya da kentsel bir nesne olarak değil tüm sosyal ve politik bağlamları ile bir arada ele almayı öngörür. Bu araştırma, 19. yüzyılın ikinci yarısına ağırlık veren yaygın görüşün aksine, İstanbul kent mekanının 19. yüzyılın başlangıcından itibaren dönüşüme uğradığım vurgulamaktadır. 1826' da Yeniçeriliğin kaldırılması (Vak'a-i Hayriyye) ile, II. Mahmud imparatorluk üzerinde otoritesini yeniden kurmakla kalmadı, Yeniçerilerin başkent üzerindeki izlerini de yok etti. Beyazıt Meydanı'nın, Seraskerlik (yeni ordunun idari merkezi) Meydam'na dönüşümü bu erk mücadelesini yansıtan özel bir örnek teşkileder. Yeniçeriliğin kaldırılması ile Beyazıt Meydanı yeni ordunun merkezi ve askeri törenlerin prestijli bir sahnesi olmuştur. Erkin kamusal görünümüne mekan sağlamak dönüşümün ilk hedefi idi. Bu Beyazıt Camii'nin, harem olarak da adlandırılan, Osmanlı cami mimarisinin önemli bir parçası olan dış avlusu pahasına biçimlendi. Burada dış avlunun yıkımı yalnızca kent ve mimarlık adına değil sosyal ve politik açıdan da önemlidir. Dış avlunun zaman içinde yıkımı, vakıf arazisi olan cami avlusundan, kamusal meydana, başka bir ifade ile içten dışa dönüşüme işaret eder. Bu mekansal dönüşüm politik ve sosyal değişimlerle bir arada gerçekleşmiştir. Gezinti, kadınlar için yürüyüş, kıraathanelerde okuma, tiyatroya gitme gibi kamu yasanımın yeni biçimleri, gerçek bir cazibe merkezi olan Beyazıt Meydanı ve çevresinde sahnelenmiştir. Gelişen kamu yasanıma paralel olarak, modern kent peyzajı da şekillenmiştir. Beyazıt Meydanı, yolların genişletilmesi, kaldırımlar, aydınlatma ve tramvay ile 1860'lardan itibaren yeniden dönüşmüştür. Anahtar Kelimeler: Kamu Alam, Kamu Mekânı, Osmanlı Modernleşmesi, II. Mahmud, Yeniçeriler, Seraskerlik, Meydan, Avlu, Harem, Harîm.