VALORIZATION OF AGRICULTURAL RESIDUES INTO BIOACTIVE COMPOUNDS: A SUPERCRITICAL EXTRACTION-BASED ECONOMIC PERSPECTIVE FOR TÜRKİYE

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İKTİSAT ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: AYŞE İREM AKYILDIZ ARI

Danışman: Münis Seven Ağır Yağcı

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez, Türkiye'de tarımsal üretimden kaynaklanan saha ve agro-endüstriyel atıkların süperkritik akışkan ekstraksiyonu yoluyla yüksek katma değerli biyoaktif bileşiklere dönüştürülme potansiyelini ve bu dönüşümün makroekonomik etkilerini incelemektedir. Çalışma, tarımsal atıkları yalnızca çevresel bir yük veya enerji kaynağı değil, aynı zamanda gıda, kozmetik ve ilaç sektörleri için stratejik bir biyoekonomi girdisi olarak ele almaktadır. Araştırma, yalnızca Türkiye'de üretilen ve endüstriyel geri kazanım potansiyeli bulunan bitkisel kökenli atıklarla sınırlandırılmıştır. Bu kapsamda 132 ürün için 285 ürün–atık çifti belirlenmiş; Monte Carlo simülasyonu ile yıllık ortalama 105 Mt teorik, 50 Mt toplanabilir ve 30 Mt kuru atık miktarı hesaplanmıştır. Sistematik literatür taraması sonucunda elde edilen verilerle oluşturulan SFE ve Biyoaktif Skorlar, AHP–TOPSIS yöntemleriyle değerlendirilmiş ve domates kabuğu, posası ve çekirdeği, üzüm posası ve çekirdeği ile zeytin posası ve budama atıkları öncelikli gruplar olarak belirlenmiştir. Senaryo bazlı hesaplamalarda 1.000 ton (pilot), 10.000 ton (orta) ve 30.000 ton (ticari) kapasiteli işleme ölçekleri dikkate alınmıştır. Bulk ekstrakt üretiminin 0.1–4.5 kt aralığında olup 120 milyon–1.5 milyar USD gelir potansiyeli sunduğu görülmüştür. Spesifik bileşikler açısından likopen (100–250 milyon USD), oleuropein (~120 milyon USD) ve hidroksitirosol (80–130 milyon USD) düşük tonajlarda dahi yüksek ekonomik katkı sağlamaktadır. Girdi–Çıktı analizi, orta ölçekli senaryoda bulk üretimin Türkiye ekonomisine 400–800 milyon USD çıktı, 150–300 milyon USD katma değer ve 500–750 bin kişilik ek istihdam katkısı sunduğunu ortaya koymuştur. Bulgular, çok sektörlü dağılım stratejilerinin ekonomik verimliliği artırarak sektörel çeşitlenme ve döngüsel biyoekonomi politikalarıyla uyumu güçlendirdiğini göstermektedir.