The Saʿûdî-Wahhâbîs (1744-1902): A study on Wahhâbîsm and its politics

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: ONUR ÖZATAĞ

Danışman: RECEP BOZTEMUR

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Eldeki çalışma başlangıcından itibaren Vehhâbî hareketinin bir buçuk asırlık gelişim ve değişim sürecini izlemektedir. İç Arabistan kökenli hareket, bu zaman zarfı içinde yabancı ve kafir saydığı pek çok siyasi ve kültürel yapıyla mücadeleye girişmiştir. Dolayısıyla her karşılaşma ideolojik çatışmanın yanı sıra aynı zamanda etkileşimi ve değişimi de tetiklemiştir. 1744'te Suûdlarla ortaklık kurmasından itibaren İç Arabistan'dan çıkarak yayılmacı bir siyaset takip etmiş olan Vehhâbîlik aslen tasfiyeci bir devlet inşası hareketi olarak da görülebilir. Dolayısıyla, on dokuzuncu asır başında Hicaz'ı ele geçirmeleriyle Suûdî-Vehhâbîler artık Osmanlı hakimiyetine meydan okur hale gelmişlerdir. Vehhâbîler, Sünnî İslam anlayışını kendilerince yeniden tanımlamışlar, bu tanımın dışında kalanlarıysa din dışı saymışlardır. Bununla birlikte, Necid'de kurdukları ilk siyasi örgütlenme Mısır'ın askeri müdahalesiyle 1818'de yıkılmıştır. Ancak özü itibariyle kendisini yegâne ve gerçek Müslüman olarak tanımlayan dini bir hareketin, siyasi çalkantılardan sıyrılarak varlığını İç Arabistan'ın izole coğrafyası içinde sürdürmesi de mümkün olmuştur. Dolayısıyla, on dokuzuncu yüzyıl Vehhâbîliği nispeten daha içe kapalıdır ve dini manada rutinleşmeyi temsil ederken, siyasi manada ise kaçınılmaz olarak hanedanı yirminci yüzyıla taşıyan bir köprüdür. Öte yandan on dokuzuncu yüzyıl sonunda karşı karşıya kaldıkları siyasi konum hem ulemanın hem de hanedanın Arabistan'daki var olma gücünü sonuna kadar sınamıştır.