Impacts of Privatization on Urban Planning: the Turkish Case
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2007
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Şirin Gülcen Eren
Danışman: Hüseyin Çağatay Keskinok
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kentsel planlama ve özellestirme arasındaki ?gerilimle? kentsel mekanın metalastırılması arttıkça, kentsel planlama yazınındaki özellestirme tartısması çoğalmaktadır. Kamu arazilerinin özellestirilmesi ve bunun kentsel planlama süreçlerine etkileri ile, rant, mülkiyet ve kamu yararı konularındaki teorik çerçeve üzerine sınırlı sayıdaki çalısma, bu tezin amaçlarını sekillendirmistir. Tüm bu olgular tezimize temel olusturmustur. Bu tez, kentsel mekanda tarihsel bir kapsamda özellestirme ile yaratılan kapitalist üretim ile kamu mülkü arasındaki iliskiyi açıklamayı amaçlamaktadır. Elestirel değerlendirme, Ankara kentindeki bir de jure-özellestirme örnek olayındaki uygulama farklılıkları, ilgili planlama yaklasımları ve süreçleri, aktörlerin rolleri ile, çevre alanlar ve kent makroformundaki mekansal etkileri çevresine odaklanmıstır: Et ve Balık Ürünleri (EBÜ A.S.) Akköprü Mezbaha Alanı. Bu örnek olay çalısmasında piyasa mekanizmalarının nasıl islediği ve davrandığı nedenleriyle analiz edilmistir. Bu tez, ilgili süreçlerin ve uygulamanın farklı olması nedeniyle, de jure-özellestirme ve de facto-özellestirme kavramsal ayrımının kentsel planlama için anlamlı olabileceğini tartısmaktadır. Her ne kadar her bir ?de jure-özellestirme (özellestirme)? deneyimi kendi dinamiklerine sahip ve özgün örneklerse de, Türkiye'deki uygulama, dünya örneklerinden farklılasmaktadır: ?lk olgu, aynı mevzuat kapsamında Türkiye'nin tasfiye, hibe, özellestirme ve sosyalizasyonu birlikte tatbik etmesidir. ?kinci olarak, de jureözellestirme kamu arazisi özellestirilmesi yönelimlidir. Üçüncü olarak, noktasal bir müdahale olarak, özellestirmenin kentsel planlamaya ve kentlerin planlı büyümelerine doğrudan etkileri vardır. Kentlesme süreçleri tamamen piyasa güçlerine bırakıldığı için rasyonel planlamanın denetimi altında değildir. Bu de jure-özellestirme sürecinde, kent mekanı piyasa yönelimli planlama yaklasımlarıyla (yeniden) üretilmekte ve kamu yararı kavramı (kent planlarında) ihmal edilmektedir. Piyasa yönelimli planlama yaklasımları ?güç? araçlarını kontrol etme eylemi halini almıs, devletin üretim faaliyetlerini sonlandırmıs, diğer mekanların rekabet edebilirliğini azaltırken ?tüketim mekanları? yaratmıs ve kamu arazisine ?mal? muamelesi yapmıstır. Kentsel planlarla tanımlanan kamu mekanı toplum tarafından kullanılan özel mekanlar halini almıstır. Bunun sonucunda, kamu mekanının kamu malı karakteri kaybolmustur. Diğer bir deyisle, piyasa kurumunun istemlerinin özel yararlar için önceliği vardır ve sermayedarın mantığı kent mekanını (yeniden) üretmektedir. Üretimin devamlılığı kararı sermayedara bırakılmıstır. Bu nedenle, özellestirme sürecindeki kentsel planlama gerçek arazi değerini bulma, rant yaratma yanı sıra, gelisme potansiyeli ve ayrıcalıklı imar haklarının aktarımı eylemine dönüsmektedir. Bu olgu, kentsel planlamada bir paradigma değisimini kast etmektedir. Bu olusumlar, planlama ve piyasa kurumlarının her ikisinin de mesruiyetini tartısılır hale getirmektedir. Bu tez, eğer de jure-özellestirme önlenemez ise, piyasa kurumu ve kentsel planlamanın mesruiyeti için saf piyasa elestirel kapsamlı rasyonel planlamanın bir tarafa bırakılmaması gerektiğini vurgulamaktadır. Kentsel planlama var olmadan piyasa mesru ve güvenilir olmayacaktır. Piyasa ayrıca kamu yararı için olmalıdır aksi halde, kendi mesruiyetini sarsacaktır. Kentsel planlamanın özellestirme ile kamu yararı için eklemlenmesi ancak bundan sonra telaffuz edilebilir. Diğer bir deyisle, eğer kamu yararı tüm plan hiyerarsisindeki nesnellik olursa, özellestirme kentsel planlama tarafından mekansal bağlamda bir ideoloji olarak kabul edilebilecektir. De jureözellestirme sürecinde, idari eylem, kent mekanının (yeniden) üretimi, ekonomik konular ve kamu yararı konuları kapsamında belirsizlikler, ikilemler ve sorun alanları mevcuttur. Bunlar bilinmeden, piyasa elestirel kentsel mekanın (yeniden) üretimi mantıksız olacaktır. Sonuç olarak, bu tezde de jure-özellestirme ile ilgili planlama süreçleri, kentsel planlamayı bir kurum ve ideoloji olarak güçlendirmek için tanımlanmıstır. Anahtar Kelimeler: Özellestirme [De jure-özellestirme / De facto-özellestirme], Kamu Yararı, Piyasa Elestirel Yaklasım, Piyasa Yönelimli Yaklasım, Kentsel Mekanın (Yeniden) Üretimi.