The effects of the environment on the Black Sea anchovy - signals on the growth
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Deniz Bilimleri Enstitüsü, Deniz Biyolojisi ve Balıkçılık Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: GİZEM AKKUŞ
Danışman: Ali Cemal Gücü
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Karadeniz hamsisi, Engraulis encrasicolus (Linnaeus, 1758), hızlı büyüyen, kısa ömürlü küçük pelajik bir balık türü olarak ekonomik açıdan öne çıkmakta ve tek başına Karadeniz'den yakalanan toplam balığın %60'ından fazlasını oluşturmaktadır. Karadeniz'deki ticari balıkçılıkta en çok hedeflenen türlerden olan hamsinin sürdürülebilir kullanımı amaçlanmakta ve bu nedenle son yıllarda yaşa dayalı bilimsel stok değerlendirme modelleri sonucu verilen tavsiyeler doğrultusunda yönetilmektedir. Yaşa dayalı bu modeller için popülasyonu temsil eden yaş verisi büyük önem taşımaktadır. Yapılan ilk değerlendirme çalışmalarından günümüze kadar yaş tayinlerinin doğruluğu ve bölgedeki ülkeler arasındaki tutarlılığı her zaman endişe kaynağı olmuştur. Bunun dışında balığın zaman içinde büyümesinin stoku yansıtır bir şekilde parametrize edilmesi de hem stokun genel durumu ve dayanıklılığı hem de modellerin daha güvenilir sonuçlar vermesi açısından önemli bir etken olagelmektedir. Balığın biyolojik yaşam öyküsünün çıkarımsandığı bu verilerin tutarlı ve hata payı en aza indirilmiş şekilde tahmin edilmesi modeldeki belirsizliklerin azaltılmasını da olanaklı kılmaktadır. Çünkü model zaten bu verilerin tamamen doğru olduğunu varsayarak işlem yapmaktadır. Bunların yanı sıra, 'Birim Stok' bilgisi değerlendirme modellerinin yüzde yüz doğru olduğu varsayılan diğer bir ön kabulüdür. Bu nedenle yönetilecek stokun iyi tanımlanması bu ön kabulü de doğruya yaklaştırmaktadır. Karadeniz hamsisi stok yönetiminde süregelen ön kabul, Karadeniz hamsisi ile Azak hamsisinin ayrı stoklar olduğu ve asla karışmadıklarıdır. Ancak Karadeniz'deki hamsi göz önüne alındığında 20yy'nin başından bari süregelen Karadeniz ve Azak hamsisi stok ayrımı henüz net bir sonuca ulaşamamıştır. Yine de literatüre göre Karadeniz'de varlığı vurgulanan en az iki ayrı stokun bulunduğu söylenebilir. Fakat son genetik çalışmalar bu iki grup arasında genetik bir fark olmadığını vurgularken, farklılaşmalarını çevresel faktörlerin etkilerine bağlamaktadırlar. Bu da bölgesel stok ayrımlarını ön plana çıkarmıştır. Ancak, özellikle insan ve iklim kaynaklı değişimler göz önüne alındığında, bahsi geçen çevresel bariyerlerin ortadan kalkmasıyla bölgesel ayrımları iyice zorlaşmıştır. Bunun yanı sıra, bilinen iki hamsi grubunun farklı büyüme özelliklerine sahip olduğu literatürde kabul görmektedir. Ancak bu konuda yapılan kapsamlı bir çalışmaya ulaşılamamaktadır. Bu tez çalışmasının nihai amacı Karadeniz'deki hamsinin sürdürülebilir yönetimine katkı sağlamak için yaş ve büyüme gibi parametrelerden kaynaklı belirsizliklerin en aza indirilerek stoku yansıtan verilere ulaşmaktır. Dahası Karadeniz'deki bahsi geçen farklı stokların büyüme bilgisi kullanılarak ayrımı yöntemi sorgulanmıştır. Bunun için balıkların iç kulaklarında bulunan, işitme ve denge organı olan küçük kalsiyum karbonat kristaller, otolitler, kullanılmıştır. Balıkçılık biliminde önemli bir araç olan otolit, balık yaşını, büyüme hızını, balığın çevresel koşullara verdiği tepkiyi ve en genel olarak popülasyon dinamiklerini anlamak için kullanılmaktadır. Elde edilen bu bilgiler, sürdürülebilir balıkçılık yönetimi için büyük önem arz etmektedir. Bu çalışmada hem yaş hem de büyüme bilgisi sağlamak amacıyla tüm Türkiye Münhasır Ekonomik Bölge'sini kapsayan 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018 ve 2020 yıllarında yapılan bilimsel deniz seferlerinde toplanan 3150 hamsi örneğinin sagittal otolitleri kullanılmıştır. Otolit yarıçapı ile toplam balık boyu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olduğu ortaya koyulmuştur (R2=0.92; p-değeri 0.05). Ancak sonuçlar göstermektedir ki her ne kadar ergin birey için içinde bulunduğu su kütlesinin bir önemi olmasa da yavrular için durum farklıdır. Örneklenen yılın yavrularının büyümesi ile içinde bulundukları su kütleleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur (ANOVA; F (2, 515) = [3.863], p-değeri = 0.022). Ayrıca bu yavrular için yıl bazında ortalama büyümeye bakıldığında besin miktarındaki farkla öne çıkan 2015 yılında en yüksek ortalama yavru büyümesi tespit edilirken (M=0.818mm, SD= 0.184), en sıcak yıl olan 2018 yılında en düşük ortalama yavru büyümesi (M= 0.767mm, SD= 0.159) ölçülmüştür. Sonuç olarak, stok yönetim perspektifi ile yapılan bu tez çalışmasında üretilen yaş okuma protokolü ile elde edilen/edilecek ve her yıl için oluşturulan yaş boy anahtarları ile model içi tertip takipleri mümkün olacak ve stoku yansıtan daha doğru bir model sonucu üretilebilecek. Otolit yöntemi ile elde edilen, belirsizliğin minimize edildiği büyüme tahminleri balıkçılık bağımlı ve bağımsız parametre tahmininde kullanılabilecek. Bu çalışmada balıkçılıktan bağımsız bilimsel araştırma otolit örnekleri ile farklı büyüyen hamsi grupları tespit edilmiştir. Av içindeki gruplar da yine aynı yöntemle yani zaten yaş okumak için toplanan otolitlerden elde edilen ilk yıl büyüme bilgileri ile tespit edilebilir. Böylelikle av içindeki farklı stokların oranları bulunabilecek ve buna göre stok yönetimi yapılabilecektir. Ayrıca, bu çalışma sonucunda Karadeniz hamsisi için yapılan birim stok varsayımlarının yeniden gözden geçirilmesi önerilmektedir. Ayrıca, stok yönetim planlarının oluşturulması sırasında, yavru hamsi popülasyonlarının, özellikle gelişiminin ilk aşamalarında olanların, kısa vadeli çevresel faktörlere karşı güçlü bir hassasiyet sergilediklerinin dikkate alınması tavsiye edilmektedir. Ayrıca, bu sonuçların daha sonra yapılacak olan iklim değişikliğinin hamsi büyümesi üzerine etkilerini inceleyen çalışmalar için, uzun vadede, temsili bir çerçeve çizdiği öngörülmektedir.