Determination of Magma Fertility Indicators for Porphyry Systems in Western Anatolia and Central Taurides

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: AKIN ÇİL

Danışman: Ali İmer

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Porfiri sistemleri, yay, yay-arkası ve çarpışma sonrası ortamlarda gelişen magmatizma ile yakından ilişkilidir. Yay ile ilişkili porfiriler genellikle Cu bakımından zenginken, yay-arkası ve çarpışma sonrası ortamlarda daha çok Au bakımından zengin porfiri yatakları gelişmektedir. Üretken magmalar genellikle oksidize, sulu ve S, Cl, F gibi uçucular bakımından zengin olduklarından, magma oksidasyon seviyesi, su içeriği ve uçucu bütçesi, porfiri oluşumu açısından yay veya çarpışma sonrası magmaların üretkenliğini artıran temel parametreler olarak görülmektedir. Her ne kadar tüm kayaç jeokimyası uzun süredir üretkenlik değerlendirmelerinde kullanılsa da, son yıllarda porfiri yataklarının oluşumunu kontrol eden magmatik süreçleri anlamada mineral ölçeğinde jeokimyanın kullanımı giderek önem kazanmıştır. Bu çalışma, Oligo–Miyosen'den Kuvaterner'e kadar uzanan ve güneye doğru gençleşme eğilimi gösteren uzun süreli magmatizmanın gözlendiği Neotetis orojenik kuşağının Batı Anadolu ve Orta Toroslar segmentlerindeki Geç Senozoyik yay-arkası ve çarpışma sonrası magmatizmasını incelemektedir. Bölgesel ölçekte önemli porfiri sistemleri genellikle yüksek-K'lu kalk-alkalen ile hafif alkalen karakterli ortaç–asidik kayaçlarla ilişkilidir. Zirkon U–Pb tarihlendirmeleri ile zirkon ve apatit iz element analizlerini birleştiren çoklu parametreli yaklaşım, üretken magmaların zirkonda yüksek Eu/Eu*, Ybn/Dyn ve ∆FMQ değerleriyle; apatitte ise pozitif Eu/Eu* ve yüksek Cl içerikleriyle ayırt edilebildiğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık, Sr/Y ve La/Yb gibi tüm-kayaç üretkenlik göstergeleri verimli ve verimsiz sistemleri ayırt etmede yetersiz kalmakta, mineral ölçeğindeki göstergelerin güvenilirliğini vurgulamaktadır. Sonuç olarak, bu çalışma zirkon ve apatit jeokimyasını Anadolu'daki magma üretkenliğinin değerlendirilmesinde güvenilir araçlar olarak ortaya koymakta ve Tetis metalojenik kuşağının diğer çarpışma sonrası segmentlerine de uygulanabilir yeni yaklaşımlar sunmaktadır.