Cooperative organization and participatory design experiments for housing settlements in Turkey from mid-1960s to mid-1980s

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: MELİKE ATICI

Danışman: Fatma Cânâ Bilsel

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Konut yerleşimlerinde kooperatif örgütlenmesinin, katılımcı tasarım uygulamalarının geliştirilmesine yönelik uygun bir zemin sağladığı argümanından yola çıkan bu tez çalışması, kooperatif örgütlenmesi yoluyla üretilen konut yerleşimlerinin planlaması ve tasarımında katılımcı pratikleri araştırmaktadır. Bu bağlamda, konut ve kentleşme üzerine kuramsal tartışmalar, kooperatif modelinin gelişimi ve 20. yüzyıl boyunca katılımcı tasarım fikirlerinin ortaya çıkışı, çalışmanın kavramsal arka planını oluşturmaktadır. Bahçe Şehir, Kent-Bölge, Yeni Kentler, Mahalle ve Komşuluk Birimi, İşlevsel Kent gibi mimari ve kentsel paradigmaların yanı sıra, işbirliği (kooperasyon), bölgeleme, gecekondu önleme, banliyöleşme, düşük maliyetli konut, kendi kendine yardım ve katılım gibi öne çıkan kavramlar, konut sorununun küresel seyrini anlamak açısından önem taşımaktadır. Bu bağlamda, bu çalışmada Türkiye'de konut söyleminin gelişimi, kooperatif konut modelinin önemini ve ilk katılımcı fikirlerin ortaya çıkışını anlamak amacıyla incelenmektedir. Bu kapsamda başlıca iki arşiv araştırması yürütülmüştür: Birincisi, erken Cumhuriyet döneminden 1980'lerin başına kadar olan dönemde, yasal düzenlemeler ve Ulusal Kalkınma Planları üzerinden konut politikaları araştırılmıştır. İkinci olarak, 1963-1983 yılları arasında Mimarlık dergisinde yayımlanan makaleler incelenerek, bu dönemde mimarlık mesleği içinde konut ve kentleşme söyleminin gelişimi açıklanmıştır. Konut söylemi ve politikaları ışığında, kullanıcı katılımının deneyimlendiği, öne çıkan dört konut yerleşimi projesi ayrıntılı olarak incelenmiştir. 1970'lerde kooperatif konut modeli ile gerçekleştirilen Çorum Binevler Yerleşimi, Edirne Cumhuriyet Mahallesi, İzmit Yeni Yerleşim Projesi ve Ankara'da Batıkent Projesi, konut yerleşmelerinde katılımcı tasarımın olanakları ve sınırlılıkları açısından incelenmiştir. Bu projelerin, süreçte yaşanan deneyimsizliklere ve aksaklıklara rağmen, çok çeşitli konut tasarım çözümleri sunduğu izlenmektedir.