Automatic usage disambiguation of the enclitic da in turkish

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Enformatik Enstitüsü, Bilişsel Bilimler Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: ELİF EBRU ERSÖYLEYEN

Danışman: DENİZ ZEYREK BOZŞAHİN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Söylem, yapısal bir biçimde tutarlılık sağlayan birçok dilsel bileşenden oluşur. Söylemin göze çarpan yönlerinden biri, bağlaçların katkısı ve söylem yapısındaki işlevleri ve de davranışlarıdır. İki söylem birimi (cümlecikler ve cümleler) arasında anlamsal bir ilişkiye işaret eden sözcüksel unsurlardır. Klitikler, sesbilimsel olarak sözcüksel öğeye bağlı, ancak ayrı sözdizimsel biçimleri olan ve kendi başlarına bir anlam taşımayan biçimbirimlerdir. Bu öğeler pek çok dilde söylem bağlacı işlevi görebilirler, örn. Cuzco Quechua klitik pas, Türkçe dA, çoklu anlamsal bağlantılar göstererek diğer kelimelerden ve eklerden ayırt edici işlevleriyle ayrılırlar. dA, Türkçe'de söylem seviyesinde, örn. açıklama, zıtlık ve nedensellik belirtebilen çeşitli işlevlere sahip söylem dışı kullanımı da olan odak ilişkili enklitiktir. Başka bir deyişle, dA çoklu fonksiyon gösterebilmesi nedeniyle berimsel doğal dil analizlerinde doğru anlamını belirlemede güçlük yaratabilmektedir. Bu çalışmanın amacı ise iki aşamalıdır: (a) dA'nın yazılı Türkçe derlemindeki oluşumlarını açıklayarak dilsel davranışını analiz etmek, (b) söylem kullanımını söylem dışı kullanımından, yani, odak parçacığı rolünden, ayıran makine öğrenimi modelleri geliştirmek. Bu tez metin işaretleme çalışmasını ve dilbilimsel özellikleri kullanan makine öğrenimi modellerini açıklamaktadır. Makine öğrenmesi deneylerinden elde edilen sonuçlardan görülmektedir ki F1-değeri 0,83 oranıyla dA'nın söylem ve söylem dışı kullanımını ayrıştırabilmekteyiz.