Chemical alternatives assessment for substitution of hazardous chemicals with safer alternatives

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: DANIAL RAHIM

Danışman: İPEK İMAMOĞLU

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Güvenli kimyasallara yönelik tüketici talebi, tehlikeli kimyasalların bilinçli ikame edilmesini sağlamak amacıyla kimyasallar için alternatif değerlendirmesini (CAA) beraberinde getirmiştir. Bu tezin amacı, Türkiye'de halen kullanılmakta olan beş tehlikeli kimyasalın alternatiflerini CAA aracılığıyla bilinçli ikamelerini sağlamak için değerlendirmektir. Hedef kimyasallar şunlardır: üç fitalat; plastikleştirici olarak kullanılan Bis (2-etilheksil) ftalat (DEHP), Dibutil ftalat (DBP) ve Benzil butil ftalat (BBP) ve iki alev geciktirici; Dekabromodifenil eter (DecaBDE) ve Hekzabromosiklododekan (HBCD). Kimyasalların tümünün Avrupa'da kullanımı kısıtlı veya izne tabidir. Bu beş hedef kimyasal için toplam 13 alternatif bileşik değerlendirilmiştir. Bu çalışmada yer alan CAA adımları şunlardır: (i) GreenScreen tehlike değerlendirme aracı ile kimyasal tehlike değerlendirmesi (CHA), (ii) Denge Kriteri (EQC) modeli ile çevresel maruziyet değerlendirmesi (EEA) ve (iii) ECHA kriterleri kullanılarak nitel insan maruziyeti değerlendirmesi (QHEA). Alternatif ve hedef kimyasallar arasında karşılaştırmalı değerlendirmeler yapılmış, ardından öneriler sunulmuştur. Kimyasalların eksik bilgi veya inorganik yapısı nedeniyle altı alternatif için EQC değerlendirmesi gerçekleştirilememiştir. Fitalatlar için altı viii alternatif arasında di-isononil adifat, DINA'nın, geliştirme toksisitesi endişesi gösterdiğinden kullanımdan kaçınılması tavsiye edilirken, gliseridler kastor yağı-mono hidrojene asetatlar, COMGHA'nın güvenli bir altenatif olarak en yüksek potansiyele sahip olduğu belirlenmiştir. HBCD için üç alternatifin tümünün CHA'ya göre daha güvenlir olduğu, ikisinin EEA ve QHEA'ya göre benzer olduğu, ancak Bütadien stiren-bromlu-kopolimerin CHA'ya göre en az tehlikeli yapısı nedeniyle en umut verici olanı olarak ortaya konmuştur. Otomotiv uygulamalarında kullanımıyla ilgili olarak DecaBDE için seçilen dört alternatifin tümü için olumlu CHA puanlaması belirlenmiştir. Alüminyum dietilfosfinat ve Polifosfonat daha düşük insan maruziyet potansiyeli göstermesine rağmen, tüm alternatiflerin çevresel maruziyetine ilişkin daha fazla araştırma yapılması gerekmektedir.