AKDENİZ KIYI SULARINDA ÖTROFİKASYON DURUMU: MEKANSAL VE ZAMANSAL DEĞİŞKENLİK ANALİZİ
IV. ULUSAL DENİZLERDE İZLEME VE DEĞERLENDİRME SEMPOZYUMU, İstanbul, Türkiye, 3 - 05 Kasım 2025, ss.10-11, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: İstanbul
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.10-11
- Orta Doğu Teknik Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Türkiye Akdeniz kıyıları, oligotrofik karakterdeki Akdeniz Havzası'nın doğu ucunda yer almasına rağmen, kıyısal bölgelerde antropojenik baskılar nedeniyle belirgin bölgesel ekosistem farklılıkları göstermektedir. Akdeniz ülkelerince UNEP/MAP öncülüğünde başlayan MEDPOL kirlilik izleme çalışmaları kapsamında pilot alanlarda ötrofikasyon izleme değerlendirme programı dahil edilmiştir. 2005 yılından günümüze kadar ODTÜ-DBE tarafından SÇD, DSÇD ve Barselona Sözleşmesi’ne uygun olarak yürütülen izleme çalışmaları, 2014 yılından beri DEN-İZ kapsamında yaklaşık 80 istasyonda kış ve yaz mevsimlerinde gerçekleştirilmekte ve on yılı aşkın veri setiyle Akdeniz kıyılarının ekolojik durumunu ortaya koymaktadır.
İzleme sonuçları, Akdeniz kıyılarında belirgin mekansal farklılıklar göstermektedir. Kilikya Baseni (Samandağ-Taşucu arası), geniş kıta sahanlığı, zayıf kıyı-açık deniz etkileşimi, orta ölçekli girdaplar ve yüksek su bütçeli nehirlerin (Göksu, Seyhan, Ceyhan) etkisi altındadır. Bu bölgede Çukurova Havzası'ndan kaynaklanan tarımsal faaliyetler, hızlı şehirleşme, yoğun denizcilik ve balıkçılık faaliyetleri, kıyı tahribatı ve yetersiz atıksu arıtma altyapısı deniz ekosistemi üzerinde sürekli baskı oluşturmaktadır. HEAT analizi, Doğu Akdeniz kıyılarında (özellikle İskenderun ve Mersin körfezleri) 2014-2025 döneminde yüksek zamansal değişkenlik ortaya koymuştur. 2015 yılında "kötü" ekolojik statüye ulaşan bölge, 2016-2020 arası "zayıf" ve "orta" kategoriler arasında dalgalanmış, 2021-2023 döneminde "iyi" ile "orta" arasında iyileşme göstermiştir. TRIX indeksi değerlendirmeleri de bu trendi desteklemekte, ancak 2017, 2020 ve 2024 yıllarında kıyısal istasyonlarda 4-5 değerlerine ulaşan ötrofikasyon riski tespit edilmiştir. Taşucu Burnu-Alanya arasında daralan kıta sahanlığı sayesinde açık deniz etkisi güçlenmekte, sınırlı karasal girdilerin seyrelmesi hızlanmaktadır. Alanya-Aksu arasında Manavgat ve Aksu ırmakları etkili olmakla birlikte, bölgenin akıntı rejimi ve hidrodinamik yapısı karasal baskıların kalıcı olmasını engellemektedir. Antalya ve Finike bölgeleri görece derin yapı ve güçlü deniz-kıyı etkileşimi sayesinde doğu bölgesine kıyasla daha iyi ekolojik statüdedir. Ancak Antalya körfezi kıyıları ve Fethiye iç körfezinde yoğun turizm sezonunda artan evsel atıksu deşarjları besin tuzu artışlarına neden olmaktadır.
Batı kıyısal ve açıkdeniz suları, 2014-2025 döneminin tamamında "yüksek" ve "iyi" ekolojik statüyü korumuş, TRIX değerleri sürekli 3'ün altında kalmıştır. HEAT değerlendirmesi de bu bölgede minimal yıllık dalgalanma ile sürekli "iyi" statü göstermektedir. 2014-2025 arası dönemde Doğu Akdeniz kıyılarında gözlenen iyileşme trendi, antropojenik baskıların yönetilebilir ve geri döndürülebilir olduğunu göstermektedir. Yağış rejimi ile ilişkili olan yıllık değişkenlik, akarsu kaynaklı besin girdilerinin önemini vurgulamaktadır.
Despite being located at the eastern edge of the oligotrophic Mediterranean Basin, Türkiye's Mediterranean coasts exhibit distinct regional ecosystem differences in coastal areas due to anthropogenic pressures. Within the framework of MEDPOL pollution monitoring studies initiated under UNEP/MAP leadership by Mediterranean countries, a eutrophication monitoring and assessment program has been integrated into pilot areas. Monitoring studies conducted by METU-IMS since 2005 in accordance with WFD, MSFD, and Barcelona Convention have been carried out within the scope of DEN-İZ at approximately 80 stations on a seasonal scale since 2014, revealing the ecological status of Mediterranean coasts through a decade-long continuous dataset.
Monitoring results demonstrate distinct spatial variability along the Mediterranean coasts. The Cilician Basin (Samandağ-Taşucu) is influenced by a wide continental shelf, weak coastal-offshore interaction, mesoscale eddies, and high flux rivers (Göksu, Seyhan, Ceyhan). In this region, agricultural activities originating from the Çukurova Basin, rapid urbanization, intensive maritime and fishing activities, coastal degradation, and inadequate wastewater treatment infrastructure exert continuous pressure on the marine ecosystem. HEAT analysis showed high temporal variability in the Eastern Mediterranean coasts (particularly Iskenderun and Mersin bays) during the 2014-2025 period. The region, which reached "bad" ecological status in 2015, fluctuated between "poor" and "moderate" categories from 2016 to 2020, and showed improvement between "good" and "moderate" during the 2021-2025 period. TRIX index assessments support this trend; however, eutrophication risk reaching values of 4-5 at coastal stations was detected in 2017, 2020, and 2024. Between Taşucu and Alanya, offshore influence strengthens due to the narrowing continental shelf, accelerating the dilution of limited terrestrial inputs. Between Alanya and Aksu, although the Manavgat and Aksu rivers are influential, the region's current regime and hydrodynamic structure prevent the persistence of terrestrial pressures. The Antalya and Finike regions exhibit better ecological status compared to the eastern region due to relatively deep structure and strong sea-coast interaction. However, increased domestic wastewater discharges during the intensive tourism season in the Antalya Bay coasts and Fethiye inner bay led to nutrient enrichment. Western coastal and offshore waters maintained "high" and "good" ecological status throughout the 2014-2025 period, with TRIX values consistently remaining below 3. HEAT assessment also indicates continuous "good" status in this region with minimal annual fluctuation. The improvement trend observed in the Eastern Mediterranean coasts during the 2014-2025 period demonstrates that anthropogenic pressures are manageable and reversible. Annual variability correlated with precipitation regime emphasizes the importance of riverine nutrient inputs.