Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Ali Akar, Ayşe Melek Özyetgin
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Bu tez çalışması Tarihî Kırım Türkçesinin (TKT) fiil grameri denemesidir. Bu amaçla çalışmada Kırım hanları tarafından Rus ve Lehistan hükümdarlarına gönderilmiş diplomatik yarlıklar, fiil morfolojisi açısından incelenmiştir. Söz konusu incelemeye konu olan yarlık metinleri, V.V. Vel'yaminov-Zernov'un 2009 yılında tıpkıbasımı yayımlanan Kırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar, (Haz. A. Melek Özyetgin – İlyas Kamalov, TTK, Ankara) adlı çalışmasından alınmıştır. Bu çalışmada, 1574-1742 tarihleri arasında yazılmış 50 diplomatik yarlık okunarak çevriyazıları yapılmış ve fiil söz varlığı tespit edilmiştir. Tespit edilen fiiller, yapım ve çekim morfolojisi açısından değerlendirilerek incelenmiştir. Bu incelemede artzamanlı ve eşzamanlı karşılaştırma yöntemi kullanılmıştır. Bu amaçla, Türk dilinin tarihî lehçeleri üzerine yapılmış temel gramer çalışmaları ve dönem eserleri taranarak TKT'nin fiilleri ile karşılaştırılmıştır. Çalışmada incelenen yarlıklardan elde edilen fiil malzemesi, temelde iki ana bölümde incelenmiştir. Tezin birinci bölümünde, Yapı Açısından Fiiller başlığı altında, basit, türemiş ve birleşik fiiller incelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünü Çekim Açısından Fiiller başlığı oluşturmaktadır. Bu bölümde, bağımlı bir biçimbirim olan fiillerin kullanım sahasına hangi şekillerde çıktıkları incelenmiştir. Bu bölüm temel olarak iki alt başlığa bölünmüş ve fiil çekiminin temel iki kategorisini oluşturan Fiil Çekiminde Kişi ve Sayı ile Fiil Çekiminde Zaman ve Kip başlıkları burada verilmiştir. Çalışmanın birincil kaynağını oluşturan söz konusu 50 Arap harfli metin okunarak çevriyazıları yapılmış ve çalışmanın Üçüncü Bölümünü oluşturan "Metinler" ortaya konulmuştur. Çalışmanın sonuna araştırmacıların yararlanması amacıyla, taranan metinlerden elde edilen fiillerin bir Dizini eklenmiştir. Esasen Kıpçak lehçesinin bir kolu olan Tarihî Kırım Türkçesi, mirasını devraldığı Altın Orda-Harezm Türkçesinin etkilerini taşımaktadır. Bunun yanı sıra, Kırım Hanlığı'nın 1475 yılında Osmanlı Devleti'nin himayesine girmesiyle artan siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkiler nedeniyle Osmanlı coğrafyasının temel lehçesi olan Oğuz lehçesinin etkileri de açıkça görülmektedir. Bu coğrafi, etnik ve kültürel etkilenmeler, TKT'nde Kıpçak ve Oğuz temelli bir lehçe tabakalaşması oluşmasına neden olmuştur. Bu tabakalaşma, fiil yapılarında ve çekim şekillerinde açıkça görülmektedir. Bu süreç, bugünkü Kırım Türkçesinin taşıdığı karışık dilli yapıyı doğurmuştur. TKT'nin dil özellikleriyle ilgili yapılmış çalışmalar çok sınırlı sayıdadır. Bu nedenle bahsi geçen saha ile ilgili yapılacak müstakil ve derinlemesine bir fiil çalışmasının TKT'nin tarihî Türk dili alanı içindeki yerini tepit etmekte yararlı olacağı kanaatindeyiz. Anahtar Sözcükler: Fiil, Fiil Grameri, Tarihî Kırım Türkçesi, Kırım Diplomatik Yarlıkları