Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Fatma Toksoy Köksal
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: İngilizce
Özet:
Mineraller
ve elementler gibi jeojenik malzemeler tüm canlılar üzerinde önemli bir etkiye
sahiptir. Özellikle insanlar, insan sağlığı üzerinde olumlu ya da olumsuz
etkileri olabilecek yutma, deri emilimi, soluma ve yanlışlıkla tüketim gibi
çeşitli yollarla jeojenik maddelere maruz kalmaktadır. Bu nedenle, birçok
gelişmiş ülkede kaya, toprak ve sedimanda bulunan elementlerin dağılımını ve
potansiyel risklerini belirlemek için risk hesaplamaları ve jeokimyasal
çalışmalar yapılmıştır. Ancak karmaşık bir jeolojiye sahip olan ülkemizde bu
tür çalışmaların önemi yeni yeni anlaşılmaya başlanmış ve bu alandaki
araştırmalar henüz yeni başlamıştır. Risk değerlendirmesi bağlamında İzmir
şehir merkezine odaklanan bir pilot çalışma gerçekleştirilmiştir. Örnek
yerlerinin seçiminde jeolojik haritalar, uydu görüntüleri ve yerleşim yerleri
gibi çeşitli faktörler esas alınarak çalışma alanı gridlere bölünmüş ve
birimlerin jeolojik özellikleri dikkate alınarak her karelajdan kaya, toprak ve
sedimanlardan örnekler toplanmaya çalışılmıştır. Örnekler jeokimyasal analiz
için homojenize edilmiş ve ilgili laboratuvara gönderilerek ağır metaller ve
halojenler başta olmak üzere 73 element için jeokimyasal analizler
gerçekleştirmiştir. Jeomedikal bir yaklaşımla yapılan jeokimyasal incelemeler
toksik elementlerin dağılımını ortaya koymuştur. İzmir şehir merkezi örneğinde,
toprağın elementlerle kirlenmesi farklı birey grupları için kanserojen ve
kanserojen olmayan riskler oluşturmaktadır. Toprak ve kayadaki arsenik
zenginleşmesi genel riskin önemli bir nedenidir. Bu nedenle, potansiyel risk
taşıyan alanlarda toprak rehabilitasyonu ve riskleri dikkate alan şehir
planlaması şiddetle tavsiye edilmektedir. Sonuç olarak, bu çalışmanın
sonuçları, bu alanda daha kapsamlı araştırmalara duyulan ihtiyacı ve jeojenik
malzemelerle ilişkili potansiyel riskleri belirlemek için bu tür çalışmaların
yapılmasının önemini vurgulamaktadır. Bu çalışmanın bulguları, risk
değerlendirmeleri ve jeojenik malzemelerin yönetimine ilişkin gelecekteki
araştırma ve politika kararları için güçlü bir bilimsel temel sağlamaktadır.