Miras Alanlarının Kurucusu, Üreticisi ve Dönüştürücüsü Olarak ‘Nehirler’ Üzerine Yeniden Düşünmek: Menderes (Maeander) Nehir Peyzajı
Tez Türü: Bütünleşik Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Ayşe Güliz Bilgin Altinöz
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: İngilizce
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Nehirler, güçlü doğal varlıklar olarak, tarih boyunca yalnızca yaşam kaynakları değil, aynı zamanda kültürün yaratıcıları ve bağlayıcıları olmuştur. Tarımsal alanları şekillendiren ve kentlerini nehir kıyılarında kuran uygarlıklardan günümüz peyzajlarına kadar nehirler, insan toplumlarının kimliği ve gelişiminde merkezi bir rol oynamıştır. Bu tez, nehirleri miras mekânlarının kurucuları, üreticileri ve dönüştürücüleri olarak konumlandırarak su ve nehir peyzajlarını miras olarak yeniden kavramsallaştırmaktadır. Peyzajlar zaman içinde dönüşürken, nehrin değişken varlığı, kıtlığı ve bolluğu tarafından şekillenen suyla ilişkili etkileşimler yeni miras biçimleri üretmekte ve aynı zamanda bunların korunması ve yönetiminin karmaşıklığını artırmaktadır. Parçalı miras anlayışlarının ötesine geçen bu çalışma, nehir peyzajlarını çok boyutlu, çok ölçekli ve sürekli dönüşen sosyo-ekolojik ve sosyo-kültürel sistemler olarak ele alan bütüncül bir çerçeve geliştirmektedir.
Araştırma, Menderes (Maeander) Nehir Deltası'nı nehir peyzajı mirası olarak ele almakta ve nehri doğal, mekânsal, kültürel, ekonomik ve yönetsel ilişkilerin yaratıcısı ve bağlayıcısı olarak değerlendirmektedir. Zaman içinde yerleşimler ile nehir arasındaki ilişkiler; doğal ve ekolojik süreçler, delta oluşumu, su yönetimi uygulamaları, insan müdahaleleri, ekonomik gelişmeler ile kurumsal ve idari değişimler tarafından dönüştürülmüştür. Bunun sonucunda nehir, yaşam veren ve kültürel açıdan anlamlı bir varlık olarak algılanmaktan uzaklaşmış; parçalı koruma, yönetim ve planlama yaklaşımları içinde öncelikle ekonomik ve teknik bir kaynak olarak değerlendirilmeye başlanmıştır.
Bu doğrultuda tez, bütüncül bir miras tanımı ve yaklaşımı geliştirerek nehirler, peyzaj katmanları, dinamikleri, itici güçleri, peyzaj yazarları ve miras değerleri arasındaki ilişkilerin mekânsal ve zamansal boyutlarda anlaşılmasına yönelik kavramsal ve metodolojik bir çerçeve sunmaktadır. Bu kapsamda Menderes Nehri, peyzajın temel kurucusu ve yaratıcısı olarak yeniden konumlandırılırken, aynı zamanda ekolojik, mekânsal, sosyo-kültürel ve yönetsel bağlamları yeniden bütünleştiren bir bağlayıcı işlevi üstlenmektedir. Çalışma teorik ve yöntemsel katkısının yanı sıra alana özgü öneriler, rehber dokümanlar ve CBS tabanlı bir miras bilgi ve karar destek sistemi önererek su mirasının ve nehir peyzajlarının farklı coğrafi ve kültürel bağlamlarda anlaşılması, korunması ve yönetilmesine katkı sağlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Su ve Peyzaj Birlikteliği/Bütünlüğü, Su Mirası, Nehir Peyzajı Mirası, Sürdürülebilir ve Bütüncül Miras Koruma ve Yönetimi, Menderes (Maeander) Nehir Deltası.