Türk yükseköğretı̇mı̇nde genı̇şleme polı̇tı̇kası: Devlet ünı̇versı̇telerı̇nde kurumsal verı̇mlı̇lı̇k, yapısal belı̇rleyı̇cı̇ler ve ulusal düzeydekı̇ yansımalar

Tez Türü: Bütünleşik Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Yaşar Kondakçi

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: İngilizce

Özet:

Bu çalışma, Türkiye’de özellikle 1990’lardan itibaren etkin şekilde kendini gösteren yükseköğretimin genişlemesi ve kitleselleşmesi konusunu ele almakta ve özellikle “her ile bir üniversite” politikasına odaklanmaktadır. Bu bağlamda, çalışmanın üç temel amacı vardır: (1) söz konusu politikaların Türkiye’de kabul edilebilir düzeyde kurumsal verimlilik (etkinlik) gösteren devlet üniversiteleri üreten bir yükseköğretim genişlemesine yol açıp açmadığını değerlendirmek; (2) üniversite verimliliğindeki farklılıklara ilişkin ekonomik, sosyal ve teknolojik boyutlardaki bölgesel belirleyicileri ortaya koymak; ve (3) devlet üniversitelerinin eğitim, araştırma ve üçüncü misyon performanslarına göre nasıl kümelendiğini ve bu ampirik gruplamaların Yükseköğretim Kurulu tarafından oluşturulan kurumsal sınıflandırmalarla ne ölçüde örtüştüğünü analiz etmek. Çalışma üç analitik aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada, 2014–2022 dönemini kapsayan dokuz yıllık panel veri kullanılarak, 2018 yılına kadar kurulmuş tüm devlet üniversitelerinin verimliliğini ortaya koymak amacıyla çoklu ve birleşik çıktılar üzerinden stokastik sınır analizleri uygulanmıştır. İkinci aşamada, 2018–2021 panel verisi kullanılarak üniversite etkinliğinin bağlamsal belirleyicilerini ortaya koymak üzere beta regresyon modelleri kullanılmıştır. Üçüncü aşamada ise, 2022 yılı etkinlik skorları üzerinden kümeleme analizi yapılarak Yükseköğretim Kurulu’nun sınıflandırmaları ile ampirik olarak elde edilen gruplamalar arasındaki benzerlikler ve farklılıklar incelenmiştir. Elde edilen bulgular, “her ile bir üniversite” politikasının homojenlik görünümü altında heterojenlikler ürettiğini göstermektedir. Başka bir ifadeyle, tek tip bir politika çerçevesi altında devlet üniversiteleri arasında yakınsama beklenirken, Türkiye yükseköğretim sistemi kurumsal düzeyde misyonlara özgü verimlilik açıkları, yapısal düzeyde seçici bağlamsal kısıtlar ve sistem düzeyinde resmi kategorilerle tam olarak örtüşmeyen performans konfigürasyonları aracılığıyla sistematik farklılaşmalar sergilemektedir. Bu bulgular, kurumsal kapasite ve bağlam farklılıklarını dikkate alan ve performans gelişimini destekleyen politikalara ihtiyaç olduğunu göstermektedir.