Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Fizik Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Altan Baykal; Muhammed Miraç Serim
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: İngilizce
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Bu tez çalışmasında Swift J0243.6+6124, MXB 0656-072, ve GRO J1008-57
adlı üç Be tipi yüksek kütleli X-ışını çiftindeki atım profili
değişimleri, dönme frekanslarının evrimi ve kütle aktarımı ile ilişkili
geçişlerine odaklanarak incelenmiştir. Farklı parlaklık düzeylerinde
atım profillerinde meydana gelen yapısal değişimleri saptamak amacıyla,
NICER/XTI, RXTE/PCA, Fermi/GBM ve Swift/BAT verileri üzerinden zamanlama
analizleri yapılmıştır. Kütle aktarım sütunu geometrisi (Becker modeli)
ve kütle aktarım torkuna (Ghosh & Lamb modeli) dair kuramsal
veriler, gözlemlerle karşılaştırılarak test edilmiştir.
Swift J0243.6+6124 kaynağında, ~7 * 10^36 erg s^-1 parlaklıkta daha önce
rapor edilmemiş bir atım profili geçişi saptanmıştır. Bu geçiş, saf
kalem ışınımı ile hibrit ışınım rejimleri arasında kuramsal olarak
öngörülen L_coul eşiğiyle örtüşmektedir. Daha yüksek parlaklıklarda ise
veriler, pervane ışınım geometrisine geçişin gerçekleştiği L_crit eşik
parlaklığını desteklemiş ve bu da atarcanın manyetik alanının 4.7-5.3 *
10^12 G aralığında sınırlandırılmasına imkan tanımıştır.
MXB 0656-072, 2007-2008'deki Tip I parlamaları boyunca tutarlı bir
şekilde tek tepeli bir atım profil yapısı sergilemiştir. Dönme
frekanslarının tork-parlaklık modeliyle incelenmesi, Ghosh & Lamb
modelinin dönme frekansı evrimini başarıyla yeniden oluşturabildiğini
göstermiştir. Bu modelleme üzerinden elde edilen ~4.2 * 10^12 G
büyüklüğündeki manyetik alan tahmini ise daha önceki siklotron çizgi
tespitlerinden elde edilen tahminler ile uyumludur.
GRO J1008-57'nin atım profilleri, kaynak akısındaki 75 katlık değişime
rağmen kayda değer bir şekil değişikliğine uğramadan çift tepe yapısını
korumaktadır. Fakat atım profillerinde herhangi bir geçişin
gözlemlenmemesi, gerçekçi olmayan manyetik alanlar ya da nötron yıldızı
parametreleri varsayılmadıkça Becker modelinin bu kaynağı açıklamakta
yetersiz kaldığını düşündürmektedir. Genel olarak tüm bu kaynaklardan
elde edilen sonuçlar, atım profilleri ve dönme frekansı evrimi
analizlerinin Be tipi X-ışını çiftlerindeki madde aktarım
mekanizmalarına dair önemli ipuçları sağladığını göstermektedir.