Yoklamalı hatırlama deneyinde yakınlık etkisi: Güçlendirilmiş kodlama ve olay segmentasyonu

Tez Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Psikoloji Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Aslı Kılıç Özhan

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Hatırlama belleği literatüründe çalışılan bir öğe hatırlandığında onun ardı sıra hatırlanacak öğelerin çalışılan öğeye yakın pozisyonlardan gelmesine yakınlık etkisi denir. Bu etki çoğunlukla hatırlanan öğeden hemen sonra çalışılmış öğenin hemen önce çalışılana göre daha çok hatırlanması (asimetri) eşliğinde gözlenir ve geniş zaman aralıklarında kaybolmaz. Yakınlık etkisini açıklayan modeller nedensel ve nedensel olmayan modeller olarak iki gruba ayrılmıştır. Nedensel modeller hatırlanan bir öğe ya da kelimenin bir diğer öğenin hatırlanmasına ipucu olarak görev görerek neden olduğunu öne sürer. Nedensel olmayan modeller ise bir öğenin hatırlanmasının diğer öğenin hatırlanmasından bağımsız olduğunu ve yakınlık etkisinin test ve çalışma aşamalarındaki bağlam benzerliğinden kaynakladığını savunur. Yoklamalı hatırlama görevi bu iki grup modeli ayırmak için geliştirilmiştir. Bu görevde daha önce gözlenen yakınlık etkisi serbest hatırlama görevlerinin altında kalmış, asimetri ise gözlenmemiştir. Bu durum düşük performansa bağlanabileceğinden bu çalışmada yoklamalı hatırlama görevi iki yöntem kullanılarak geliştirildi ve optimize edildi: Cümle üretme görevi ile sağlanmış güçlendirilmiş kodlama (Deney 1) ve kelime listeleri arasına eklenen "hayal etme" soruları ile sağlanan olay segmentasyonu (Deney 2). İki deneyde de asimetri gözlenmemesi performansın düşük olduğu ya da özellikle yoklamalı hatırlama görevinde iki model grubunun mekanizmalarının da dahil olabileceği olasılıklarını ortaya çıkardı. Öte yandan, bu çalışmanın deney sonuçları hem uzun dönem hem de kısa dönem yakınlık etkisi göstererek nedensel modellere destek sağladı.