Yükseköğretimde etik araştırmaları ve işbirliği ağı
TURAN Ş. H. (Yürütücü), KARAHAN BALYA G., AKKÖKLER KARATEKELİ B., YAYLIM B., KURTOĞLU M., OKTAR THOMAS S., et al.
TÜBİTAK Projesi, 3005 - Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı, 2026 - 2028
- Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
- Destek Programı: 3005 - Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Yenilikçi Çözümler Araştırma Projeleri Destek Programı
- Başlama Tarihi: Mayıs 2026
- Bitiş Tarihi: Mayıs 2028
Proje Özeti
Yükseköğretim kurumlarının araştırma, eğitim ve topluma hizmet misyonlarını gerçekleştirirken belirli temel ilke ve değerlere bağlı olarak hareket etmeleri beklenmektedir. Yükseköğretim kurumları bilimsel, teknolojik, iktisadi, siyasi ve benzeri alanlarda toplumsal gelişime yön verebildiği gibi, aynı zamanda bu dönüşümlerden etkilenmektedir. Bu nedenle yükseköğretim kurumlarının temel ilke ve değerleri ile onlara bağlı uygulamaların yeniden tanımlanması ve bunlara yeni boyutlar eklenmesi gerekebilmektedir. Bu yönde kurumsal veya kurumlar üstü ortak bir tutum ve anlayış geliştirilebilmesi için politika ve uygulama düzeylerinde etik konusunun disiplinlerarası bir akademik yaklaşımla ele alınmasına ihtiyaç duyulmaktadır.
Bu ihtiyaca bir yanıt olarak sunulan bu proje önerisinde, ilgili alanyazında henüz yaygın ve sistemli bir şekilde kullanılmamakta olan “yükseköğretim etiği” kavramına başvurulmaktadır. Yükseköğretim etiği kavramı, etiğin üniversitenin tüm misyonlarına ve faaliyetlerine nüfuz eden, tüm bileşenleri tarafından benimsenmesi gereken belirleyici bir değer olduğu görüşüne dayanmaktadır. Proje bağlamında bu kavram uygulamalı etik, felsefe ve yükseköğretim araştırmalarının kesişiminde ele alınmakta ve böylece yeni ve disiplinlerarası bir araştırma alanının gelişimine katkı sunulması amaçlanmaktadır. Yükseköğretim faaliyetlerinde ortaya çıkan etik problemler ve ilgili kurumsal politikalar araştırılırken, proje sonucunda yükseköğretim etiğine ilişkin politikaların geliştirilmesine yönelik bilimsel temeller oluşturulması hedeflenmektedir.
Avrupa Yükseköğretim Alanı’nın 2018 Paris Bildirgesi’nden itibaren yükseköğretimde temel değerleri gündemine almış olması ve International Association of Universities (IAU) ve Magna Charta Universitatum Observatory tarafından 2012 yılında hazırlanan “IAU-MCO Guidelines for an Institutional Code of Ethics in Higher Education” belgesinin yayınlanması gibi örneklerin de gösterdiği üzere, yükseköğretimin faaliyet ve misyonlarını ilgilendiren tüm süreçlerin etik ilke ve değerlerle uyumlu şekilde yürütülmesinin önemine yeniden dikkat çekmeye ve bunu destekleyecek kurumsal mekanizmaları geliştirmeye ihtiyaç vardır. Türkiye örneğinde, pek çok üniversitede farklı görev ve işlevler üstlenen etik kurullar bulunmasına ve misyon ve vizyon dokümanlarında etik hassasiyetler ifade edilmiş olmasına karşın, kurumsal politika ve uygulamalara ne derece yansıtıldığının ve bütüncül bir yükseköğretim etiği anlayışının nasıl geliştirilebileceğinin araştırılması gerekmektedir. Bu çerçevede bu proje;
1. Türkiye’de yükseköğretimde etiğin güncel durumunu tespit etmeyi,
2. Yükseköğretim etiği alanında araştırma ve işbirliğini yaygınlaştırmak için “Yükseköğretimde etik ağı” kurmayı,
3. Alanyazına katkı olarak yükseköğretim etiği alanının kavramsal çerçevesini oluşturmayı ve,
4. Bu kavramsal çerçeveyi ve ilgili kaynakları politika yapıcılar, üniversite yöneticileri ve ilgili araştırmacıların dikkatine sunmak üzere bir dijital ansiklopedi oluşturmayı amaçlamaktadır.
Bu amaçları gerçekleştirmek için projenin ilk aşamasında ulusal ve kurumsal düzeyde (208 üniversite) web taraması ile ilgili bilgi ve belgeler toplanarak doküman analizi ile analiz edilecektir. Böylece Türkiye’de yükseköğretimde etiğe ilişkin güncel durum (yönergeler, birimler, uygulamalar vb.) tespit edilecektir. İkinci aşamada 10 üniversitede gerçekleştirilecek saha çalışması ve yarı-yapılandırılmış mülakatlar aracılığı ile yükseköğretimde etik alanındaki kurumsal politikalar, kavramsallaştırma ve uygulamalar derinlemesine irdelenecektir. Üçüncü aşamada 208 üniversiteden çevrimiçi anket yoluyla yükseköğretimde etik alanındaki kurumsal politikalar, uygulamalarda karşılaşılan zorluklar ve politika önerilerine ilişkin veri toplanacaktır. Karma desen araştırma yöntemleri bağlamında bu üç aşamadan elde edilen veriler bütüncül ve sistematik bir analizle birleştirilerek politika önerileri ve alanyazına katkı olarak proje çıktılarına dönüştürülecektir.
Proje sürecinde edilen bulgulara dayalı olarak, yükseköğretim etiği alanının kavramsal çerçevesi oluşturulacak ve bu alanda araştırma ve işbirliğini yaygınlaştırmak amacıyla “yükseköğretimde etik ağı” adlı bir iletişim platformu kurulacaktır. Bu ağ sayesinde ilgili kurumlar, birimler, araştırmacılar ve kişiler arasında iletişim, işbirliği ve ortak projeler güçlendirilecektir. Aynı şekilde, proje aşamalarından elde edilen bulgulara dayalı olarak açık kaynak kodlu bir yazılımla tasarlanacak olan dijital ansiklopedide yükseköğretimdeki başlıca etik problemler, güncel etik tartışmalar ve temel kuramlarla ilişkilendirilerek arşivlenecek ve proje sonunda ülkemizde etik konusunun yükseköğretim politikalarının gündemine yeniden taşınmasına ve etik değerlerin yükseköğretim kurumlarınca sahiplenilmesine katkı sağlayacaktır.