Kurak Alanlardaki Agaçlandırma Çalısmalarının Bitki, Kus ve Kelebeklerin Çesitliligine Farklı Ölçeklerde Etkileri
AMBARLI D. (Yürütücü), KARAÇETİN BELL E., ÖZGENCİL İ. K., YILDIZ O., VURAL M.
TÜBİTAK Projesi, 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, 2023 - 2026
- Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
- Destek Programı: 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı
- Başlama Tarihi: Ekim 2023
- Bitiş Tarihi: Nisan 2026
Proje Özeti
Dünyanın kurak alanlarında yaşanan erozyon ve iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini azaltmak için ağaçlandırma çalışmaları yapılmaktadır. Ağaçlandırmanın; toprak özellikleri, karbon tutulumu ve yer örtüsü üzerindeki olumlu etkileri bilinmekte ise de alanların doğal biyolojik çeşitliliğine etkileri kapsamlı bir şekilde ortaya konmamıştır. Literatürün büyük bir bölümünü oluşturan çalışmalar, Orta Asya’da ya da güney Avrupa’da ağaçlandırma başarısı ve toprak özellikleri üzerine olup, zengin bir biyoçeşitlilik barındıran ülkemizdeki gibi alanları içermemektedir. Ayrıca bu çalışmalar çoğunlukla bitkiler gibi tek taksonomik gruba olan etkilere odaklanmış, genelde sadece tür zenginliğini ölçmüştür, farklı taksonomik gruplara ve fonksiyonel çeşitliliğe yer veren çalışmalara rastlanmamaktadır. Hâlbuki kurak alan ağaçlandırmalarının ana hedeflerinden biri ekosistem restorasyonudur. Bunu ölçmek için de biyoçeşitliliğin, ekosistemin farklı fonksiyonlarını yerine getirebilecek düzeyde olup olmadığı anlaşılmalıdır.
Türkiye’de erozyon ve çölleşme ile mücadele kapsamında 1946 yılından beri toplam 8,9 milyon hektar alanda çalışma yapılmıştır ve çalışmaların büyük bir bölümü bozkırlarda gerçekleşmiştir. Türkiye bozkırları, dünyanın 36 kırmızı noktasından biri olan, hem biyoçeşitliliğin ve hem de tehditlerin yüksek olduğu Iran-Anadolu biyocoğrafik bölgesinde bulunmaktadır ama bu hassas ekosistemde yaygın olarak yapılan ağaçlandırma faaliyetlerinin biyolojik çeşitliliğine etkisi ile ilgili herhangi bir bilgi yoktur. Önerilen araştırma, Tuz Gölü – Konya Havzası’ndaki ağaçlandırılmış ve ağaçlandırılmamış olan yan yana 9 çift alanı biyoçeşitlilik açısından karşılaştıracak; bitkiler, kuşlar ve kelebeklerin alfa, beta ve gama çeşitliliğini tür ve fonksiyonel çeşitlilik açısından hesaplayarak ağaçlandırmanın biyoçeşitliliğe etkilerini kapsamlı bir şekilde sayısal olarak ortaya koyacaktır. Kurak alan ağaçlandırmalarının biyoçeşitliliğe etkilerini bulmayı amaçlayan proje; üç farklı taksonomik grubu içermesi, hem türlere hem de fonksiyonel gruplara odaklanması, biyolojik çeşitliliği üç farklı alansal ölçekte irdelemesi açısından literatürde bir ilk olacaktır.
Biyoçeşitlilik örneklemeleri, 9 çift alanda birinci yılın büyüme sezonu içinde gerçekleştirilecek, ağaçlandırılan alanlarda 0-5, 11-25 ve 25-50 yaşlarındaki üç farklı bölüm ve bir adet ağaçlandırılmamış bölümde araştırma yapılacaktır. Bitki örneklemeleri toplam 324 adet 100 m2 parseller içinde yapılacaktır ve parsellerden toplam 252 toprak örneği alınacaktır. Kelebek sayımları aynı alanlarda 250 m uzunluğundaki toplam 108 hat boyunca Pollard yürüyüşü yöntemi ile iki ya da dört haftada bir gerçekleştirilecektir. Üreyen kuş sayımları aynı hatlar boyunca mesafeli örnekleme yöntemi ile iki tekrarlı yapılacaktır. Ayrıca toprak özellikleri ve otlatma verileri elde edilecektir. Ağaçlandırılmış ve ağaçlandırılmamış alanlardan gelen veriler ayrı ayrı değerlendirilecek, her taksonomik grup için alfa, beta, gama çeşitlilik hem taksonomik hem de fonksiyonel olarak hesaplanacaktır. Elde edilen veriler ordinasyon ve genelleştirilmiş karma etki modellerini de içine alan pek çok analiz yöntemi ile karşılaştırılacak, bu şekilde ağaçlandırmanın etkileri sayısal olarak ortaya konacaktır.
Önerilen araştırma altı iş paketinden oluşmaktadır. İlk dört iş paketinde örnekleme parselleri ve hatlar belirlenerek bitki, kelebek, kuş verileri toplanacak, sonra çeşitlilik hesaplamaları yapılacak, son aşamada ise ağaçlandırmanın ve çevresel değişkenlerin çeşitlilik parametrelerine etkisi analiz edilecek ve çıktılar hazırlanacaktır. Proje ODTÜ Biyolojik Bilimler Bölümü yürütücülüğünde 2,5 yıl sürecek, projede dört araştırıcı, beş bursiyer ve bir danışman yer alacaktır. Projenin başarısı önündeki en önemli risk olarak hali hazırda seçilmiş çalışma alanlarından bazılarının yerleşim, tarıma açılma ve yol yapımı gibi sebeplerle tahrip edilmesi olup, bu riske karşı alanda bulunan başka ağaçlandırma alanlarının değerlendirilmesi B Planı olarak kurgulanmıştır. Proje ekibi, çok-taksonlu biyoçeşitlilik araştırmaları ve hesaplamaları konusunda deneyimlidir.
Bu çalışmadan elde edilen bulgular ile en az dört adet SCI-exp dergide yayın, uluslararası kongrelerde bildiri sunumu ve bir yüksek lisans tezi yapılacaktır. Sonuçlar bir elektronik raporda toplanacak, konunun tüm paydaşları ile paylaşılacaktır. Bu amaçla uluslararası katılımlı çevrimiçi bir çalıştay, kısa toplantılar ve sosyal medya kullanılacaktır. Önerilen projenin; ağaçlandırma çalışmalarının biyolojik çeşitliliği destekleyici şekilde yapılabilmesi için öncü çalışmalardan biri olması hedeflenmektedir. Projenin sonuçları; Türkiye ve diğer kurak alanlara sahip ülkelerdeki ağaçlandırma çalışmalarını düzenlemede ışık tutacak, sürdürülebilir doğal kaynak kullanımı ve biyolojik çeşitliliğin korunması açılarından Ulusal Kalkınma Hedefleri, Yeşil Mutabakat, Aichi hedefleri ve Birleşmiş Milletler Rio Sözleşmesi ve Paris Anlaşması düzenlemelerine katkı sağlayacaktır.