Akademik Veri Yönetim Sistemi
ORBAY K. (Yürütücü), VOYVODA E.
TÜBİTAK Projesi, 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, 2024 - 2027
Projenin amacı, 1550-1700 tarihleri arasında Osmanlı ekonomisinde yerel ve genel düzeyde fiyatlar genel seviyesindeki değişimleri tespit etmek ve “fiyat devrimi” tartışması çerçevesinde değerlendirmektir.
Fiyat devrimi Avrupa ülkeleri için ortaya atılıp, sonradan küreselleşen, Osmanlı ekonomisini de içeren bir tartışmadır. Ekonominin 1550 sonrasında bir fiyat artışı dönemine girdiği, bunun ekonomik ve mali dengeleri bozan, sabit gelirli kesimleri yoksullaştıran, yaygın isyanlara yol açan ve etkileri göç ve nüfus hareketleri doğuran sosyal ve siyasi değişimlere yol açtığı düşünülmektedir. Fiyat artışlarının bu tür iktisadi, mali ve sosyal etkilerinin ortaya konmasının temel dayanağı sağlıklı fiyat verilerine sahip olmaktır. Bu proje, eksik fiyat serilerini üretecek, yerel, Osmanlı ekonomisi ve uluslararası ölçekte analizler ve değerlendirmeler yaparak “fiyat devrimi” tartışmasına katkıda bulunacaktır. Bu projeyle fiyat artışlarının arkasındaki iki teori, demografik ve parasal teorilerle bunların yanı sıra tağşiş, savaşlar ve isyanlar, iklimsel etkiler benzeri iddialar araştırılacak ve yanıtlanacaktır.
Projenin ilk aşaması vakıf muhasebe ve müfredat defterlerinin derlenmesi ve fiyat verilerinin çıkarılmasıdır. Eksik veriler istatistiki tahmin usulleri ve narh fiyatlarıyla tamamlanacaktır. Farklı Osmanlı şehirlerinde (Amasya, Trabzon, Tokat, Konya, Bursa, Gelibolu, Edirne, Filibe, Halep, Şam, Kudüs, Kahire, İstanbul), bunların bazılarında birden fazla vakfın fiyat verileriyle nominal değer ve gümüş içeriği üzerinden, ürünler, ürün grupları ve şehirler için ayrı ayrı ve bileşik ağırlıklandırılmış endeksler kurulacaktır.
Şeriye sicilleri, muhasebe, mühimme, maliye-ahkam ve tahrir defterleri ile ikincil literatür üzerinden nüfus, afetler, isyanlar, salgınlar, savaşlar, bütçe açıkları, tağşiş ve tashihler ve fiyatları etkileyecek gelişme ve olaylar tespit edilecektir. Bu bulgular coğrafi etkisi ve şiddeti, trend ve frekansları üzerinden fiyat hareketleri ve şoklarını açıklamakta kullanılacaktır.
Üretilen verilerle gıda ve tüketim malları korelasyonları, ücretlerle korelasyon ve regresyon analizleri, şehirler ve bölgeler arası karşılaştırmalar yapılacaktır. Hava koşullarına duyarlı ve duyarsız ürün fiyatlarıyla yağış ve sıcaklık verileri arasında regresyon analizi yapılacaktır. Gıda, tüketim, ticari mallar fiyat serileri ve bileşik endeks ile uluslararası fiyat hareketleri, Avrupa ve Yeni Dünya gümüş üretimi ve İspanya’ya gümüş girişi verileri korelasyon ve regresyon analizlerine sokulacaktır.
Bu yorum ve analizler sonucu genel fiyat hareketlerini açıklayan parasal ve demografik tez, iklimsel değişim etkisi, ticari talep etkisi, tağşiş etkisi, uluslararası piyasalarla entegrasyon sorularına yanıt aranacaktır. Proje, yerel ve bölgesel fiyat hareketlerini tespit ettiği için yerel/bölgesel gelişmelerin fiyatlar üzerinde etkisi ve Osmanlı şehir ve bölgeleri arasında mal piyasalarında entegrasyon sorularına yanıt verilebilecektir. Böylece, Osmanlı ve küresel fiyat devrimi tartışmasına katkı yapmak ve 1620 sonrası dönemde fiyat hareketlerinin durağanlaşmasını izah etmek mümkün olacaktır.
Proje yoğun arşiv çalışması, veri toplama, girme, işleme süreci ve istatistik uygulamaları içermektedir. Bu aşamalar ayrı iş paketleri olarak tanımlanmıştır. Arşiv çalışmaları ve literatürden verilerin elde edilmesi için iyi Osmanlı Türkçesi ve farklı yabancı diller bilen bursiyerler, iklimsel veriler ile küresel fiyat ve metal akımlarını derlemek üzere istatistik uygulamaları bilen bir bursiyer planlanmıştır.
Osmanlı fiyatlar tarihi üzerine önceki çalışmalar 1650 öncesi İstanbul dışındaki fiyat hareketlerini ihmal ettiğinden ve İstanbul fiyatlarını sınırlı arşiv kaynağından takip ettiğinden fiyatlar tarihi sahasında bir veri ve analiz açığı bulunmaktadır. Bu projeyle fiyat hareketlerini daha güvenilir ve eksiksiz tespit etmek, iktisadi, sosyal, iklimsel gelişmeler ve fiyatları etkileyen diğer koşullarla birlikte daha sağlıklı, kapsamlı ve karşılaştırmalı değerlendirmeler mümkün olacaktır.
Bu proje, yerel fiyat hareketlerini tespit edecek ve elde edilen sonuçları yerel ve bölgesel gelişmelerle de izah edecektir. Böylece fiyat hareketlerini yerelde etkileyen gelişmeler, mesela isyanlar, hava koşulları, sel, aşırı yağış, kuraklık, salgınlar, çekirge istilası benzeri afetlerin etkileri görülebilecektir.
Proje, sonuçlarını araştırmacılarla makale ve tebliğler ile paylaşacaktır. Üretilen veri tabanı araştırmacıların kullanımı için yayınlanacaktır. Böylece sonuçların farklı değerlendirmeler ve yorumlarla revize edilmesine, veri setinin genişletilmesine ve farklı analizler uygulanmasına imkan verecektir. Proje, fiyatlar tarihini yanında iktisadi, sosyal, demografik, tarımsal ve ticari tarih, iklim tarihi alanlarına katkı yapabilecektir. Proje sonrasında daha kapsamlı projelere katılmak üzere arşiv, istatistiki yöntemler, kavramsal tartışmaları öğrenen ve tecrübe kazanan bursiyerler yetişebilecektir.