Ülseratif Kolit Hastalığını Hedefleyen Sentetik Biyoloji Yöntemleri Ile Programlanmış Mikrobiyal Yaşayan İlaç Tasarımı
ŞEKER U. Ö. Ş. (Yürütücü)
TÜBİTAK Projesi, 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, 2026 - 2029
- Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
- Destek Programı: 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı
- Başlama Tarihi: Aralık 2026
- Bitiş Tarihi: Aralık 2029
Proje Özeti
İnflamatuar Bağırsak Hastalığı (IBD), milyonlarca insanı etkileyen, temel formları Ülseratif Kolit (UC) ve Crohn Hastalığı (CD) olan önemli bir sağlık sorunudur. IBD’de kontrolsüz oluşan inflamasyonu yanıtı, kendi kendine çözülememekte ve inflamasyon yüzünden gastrointestinal organlarda doku hasarları meydana gelmektedir. Genetik ve çevresel faktörlerin IBD etiyolojisindeki karmaşık etkileşimi, IBD’nin farklı yönlerine odaklanan çeşitli tedavi stratejilerinin geliştirilmesini sağlamıştır. IBD hastalığında kritik rolü giderek daha fazla keşfedilen ve anlaşılan bağırsak mikrobiyotasında bulunan mikrobiyal topluluğun modülasyonu ve modifikasyonu, IBD terapisi için yeni bir dayalı terapötik yaklaşım sunmaktadır. Bu terapötik yaklaşımda kullanabilecek doğal suşlar, sentetik biyoloji araçları ve yaklaşımları ile sahip olmadıkları özellikler genetik mühendisliği kazandırılarak yenilikçi akıllı ilaç ajanlarının geliştirilmesi mümkündür. Hali hazırda kullanılan terapötik ajanlar göz önüne alındığı bahsi geçen yenilikçi ilaçlar IBD terapisinde çığır açıcı özelliğe sahip olabilir. Projemizin temel hipotezi, UC hastalığına sahip insanların bağırsaklarından izole edilen yabani E. coli (Escherichia coli) suşlarının, terapötik genetik devrelerle etkili bir biyoteknolojik ilaç olarak UC tedavisi için tasarlanabileceğidir. Hali hazırda bağırsak florasına adapte olan yabani E. coli (Escherichia coli) suşlarının, tekrar transplantasyon/aşılaması yapıldığında kolonizasyon direnci gibi faktörlerden daha az etkileneceği öngörülmektedir. Bu hedefe ulaşmak için projemiz, remisyonda olan UC hastalarından biyopsi örnekleri toplamayı, bu örneklerden yabani E. coli suşlarını izole etmeyi ve daha sonra belirli genlerin varlığına dayanarak izole edilen E. coli suşlarının patojenik veya kommensal/probiyotik kategorilere sınıflandırılması içermektedir. Bu sınıflandırma, UC hastalarının remisyon durumunu destekleyen ve/veya bozmayan suşları belirlememize yardımcı olacaktır. Ayrıca, bu projede bu izole edilen yabani E. coli suşlarının rekombinant DNA ile transforme olabilme kabiliyetlerini değerlendirerek terapötik genetik devreleri ile tasarlanmasını ve böylece izole edilen yabani E. coli suşlarına dayalı UC tedavisi için etkili bir akıllı biyoteknolojik ilaç geliştirilmesini hedeflemektedir. Bu kapsamda izole edilen yabani E. coli suşlarının tasarlanmasında kullanılacak genetik devrelerde inflamasyonu varlığı saptayacak genetik olarak kodlanmış bir biyosensör geliştirilmesi ve bu sensör yardımı ile inflamasyon varlığında hücre dışına sentetik protein salgılama sistemi iLOM-SS kullanılarak anti-IL23 (Risankizumab’ın paratoplarını taşıyan) ve anti-TNFalpha scFv (Adalimumab’ın paratoplarını taşıyan) proteinlerinin salgılanması amaçlanmaktadır. Projemiz kapsamında geliştirilecek bu genetik devre izole edildikten sonra yukarıda belirtildiği seçilecek olan bir yabani E. coli suşunda fonksiyonel olduğu hem in vitro hem de in vivo koşullarda ispatlanacaktır. Proje kapsamında oluşturacağımız genetik devre E. coli hücrelerinin sadece inflamasyon varlığında terapötik protein salgılaması sağladığından hem zamansal hem mekânsal hedefli terapötik salınımı sağlayacaktır. Böylelikle, sistematik olarak kullanılan ilaçların sahip olduğu birçok yan etkiye sahip olmayacağını düşünmekteyiz. Geliştireceğimiz yaklaşım, proje kapsamında UC tedavisi yönelik bir suş geliştirilmesi yönelik olsa dahi diğer hastalıkların tedavisi için LBT geliştirilmesine olanak sağlayacağını düşünmekteyiz.