Turkısh legal NLP: a comprehensıve aı framework for legal document understandıng, summarızatıon, and retrıeval-augmented generatıon

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, İstatistik Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: MEHMET ALİ ERKAN

Danışman: Ceylan Yozgatlıgil

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Doğal Dil İşleme yöntemleri birçok alanda yaygın olarak kullanılmasına rağmen, özellikle Türkçe hukuk metinleri bu kapsamda görece az araştırılmış durumdadır. Türkçe hukuk dilinin karmaşık yapısı ve zengin içeriği, yapay zekâ (YZ) sistemleri için değerli fakat zorlu bir kaynak haline getirmektedir. Bu tez, Türkçe hukuk metinlerini anlama, özetleme ve değerlendirme amacıyla tasarlanmış uçtan uca bir YZ tabanlı yaklaşım sunmaktadır. Çalışma kapsamında, Yargıtay, Danıştay, Anayasa Mahkemesi, UYAP, mevzuat bültenleri ve bakanlık kararlarından toplanan 23.035 yargı kararı ve 9.277 mevzuat ve düzenleyici belge içeren geniş ölçekli bir veri kümesi oluşturulmuştur. Bu metinler temizlenmiş, normalleştirilmiş ve Türkçe hukuk alanına yönelik kıyaslama veri kümeleri oluşturmak üzere yapılandırılmıştır. Ayrıntılı bir tokenizasyon analizi gerçekleştirilmiş ve karakter tabanlı, kelime tabanlı ve hukuk-farkındalıklı yaklaşımlar arasında verimlilik ile anlamsal temsiliyet arasındaki denge ortaya konmuştur. Gömme yöntemleri sistematik olarak karşılaştırılmış ve bulgular, genel olarak üstün bir tekniğin bulunmadığını; aksine yöntemlerin etkinliğinin, hukuki metin kategorisine ve ilgili alt göreve bağlı olarak değiştiğini göstermiştir. Bunlara ek olarak, Türkçe hukuk dilinin yapısal özelliklerine özel olarak tasarlanmış yeni bir özetleme algoritması geliştirilmiştir. Bu algoritma, geleneksel taban çizgisi yöntemlerini aşarak daha yüksek düzeyde ilgililik, tutarlılık ve hukuki kapsayıcılık sağlamıştır. Son olarak, hukuk alanında en iyi performansı veren yoğun erişim ve üretim modellerini birleştirerek bir Erişim Destekli Üretim (RAG) sistemi inşa edilmiştir. Bu sistem, olgular ve atıflar konusunda yüksek doğruluk ve güvenilirlik sağlayarak yalnızca avukatlara değil, aynı zamanda vatandaşlara da araştırma yapma, karar verme ve hukuki bilgiye erişim süreçlerinde yardımcı olabileceğini göstermiştir.