SPATIOTEMPORAL DYNAMICS OF CARBONATE CHEMISTRY IN RIVER AND GROUNDWATER INPUTS TO THE NORTHEASTERN MEDITERRANEAN COAST
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Deniz Bilimleri Enstitüsü, Deniz Bilim (Osinografi) Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: YEŞİM AYAR
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Koray Özhan
Eş Danışman: Korhan Özkan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kıyı bölgelerine ulaşan tatlı su girdileri, deniz karbonat kimyasının şekillenmesinde kritik bir rol oynamaktadır; ancak yarı kapalı denizlerin çoğunda bu etkiler hâlen net bir şekilde tanımlanamamıştır. Bu çalışma, Kuzeydoğu Akdeniz kıyılarında, özellikle Kilikya Havzası'na odaklanarak, hem nehir hem de yeraltı suyu deşarjlarındaki mekânsal ve zamansal karbonat dinamiklerinin ilk kapsamlı değerlendirmesini sunmaktadır. Toplamda 9 nehir ve 10 yeraltı suyu kuyusundan 301 örnek toplanmıştır. Bu kapsamda METU-IMS kıyı kuyularında (5 m, 10 m, 20 m, 50 m) ve Lamas Nehri'nde bir yıllık yüksek frekanslı izleme programı ile birlikte, yağışlı (Nisan) ve kurak (Eylül) dönemlerde mevsimsel mekânsal gözlemler yürütülmüştür. Toplam alkalinite (TA) ve pH doğrudan ölçülmüs, çözünmüs inorganik karbon (DIC) ve pCO₂ ise CO2SYS programı kullanılarak hesaplanmıstır. Sonuçlar, karbonatça zengin kayaçlarla uzun süreli su–kaya etkileşimi nedeniyle, yeraltı suyunda genellikle 6000 µmol/kg'ı aşan, sürekli olarak daha yüksek ve daha stabil TA ve DIC değerleri ortaya koymuştur. Buna karşılık, nehirler özellikle yağışlı dönemde seyreltme etkisi nedeniyle daha düşük karbonat konsantrasyonları ve daha yüksek mevsimsel değişkenlik göstermiştir. Kurak dönemde nehir sistemlerinde TA'da istatistiksel olarak anlamlı mevsimsel artışlar (p = 0.007), yeraltı suyu pH'ında ise anlamlı mevsimsel düşüşler (p = 0.023) gözlenmistir. Meteorolojik değişkenler de karbonat değişkenliğini etkilemiştir: rüzgâr hızı, nehir TA'sı üzerinde anlamlı bir negatif etki göstermiştir (β = –246.01, p = 0.029) ve yağışın etkileri her iki sistemde de 9 haftaya kadar gecikmeli olarak gözlemlenmiştir. Bölgede ilk kez nehirlerden yıllık TA ve DIC yükleri hesaplanmış ve Ceyhan ile Asi Nehirlerinin kıyı karbonat bütçesine yüksek katkılar sağladığı belirlenmiştir (her biri >24 Gmol/yıl). Nehir kaynaklı karbon girdileri kıyı envanterinin yalnızca yaklaşık %0.04'ünü oluştursa da, kısıtlı değişim veya tabakalaşma koşullarında lokal ve mevsimsel etkileri önemli olabilmektedir. Bu tez, kıyı karbonat kimyasının ve tamponlama kapasitesinin düzenlenmesinde nehirlerin ve yeraltı sularının tamamlayıcı rollerini vurgulamaktadır. Bulgular, yüzey ve yeraltı tatlı su kaynaklarının bölgesel asitlesme değerlendirmeleri ve deniz karbon bütçelerine dâhil edilmesinin önemini özellikle veri yetersizliği olan Doğu Akdeniz gibi bölgelerde ortaya koymaktadır.