Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Sosyoloji Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: MEHMET ALİ ÇELİK
Danışman: ERDOĞAN YILDIRIM
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma Osmanlı sayımlarının dilini ve metinsel organizasyonunu konu almakta ve imparatorluğun tebaasının nasıl kaydedildiğini sorunsallaştırmaktadır. Bu bağlamda, Osmanlı sayımlarının bir söylemsel ve metinsel düzeni olduğu ve bu düzenin bir iktidar rejimine tekabül ettiği iddia edilmektedir. 15. ve 16. Yüzyıllarda, reaya tahrir defterleri aracılığıyla toprak üzerinde bulunan hane birimiyle ve imparatorluğun klasik vergi, timar ve çift-hane sistemleri zemininde kayda geçirilmiştir. Bu yüzyılın sonunda, imparatorluk genelinde yapılan tahrir uygulaması yapılmamaya başlanmıştır. 17. Yüzyıl krizi koşullarında, vergi sistemi değişmiş ve arızi vergiler olağan hale gelmiştir. Bu yüzyılda avarız ve cizye defterleri devletin vergi gelirlerini tespit amaçlı yapılmaya başlanmıştır. Avarız defterlerinde bazı askeri kesimleri de içerecek şekilde genişleyen vergi mükelleflerinin hane temelinde ve ekonomik durumlarıyla birlikte kayıtları tutulmuştur. Vergi mükellefi gayrimüslimler ise cizye defterleri üzerinde kayda geçirilmiştir. 19. Yüzyılda ise, Osmanlı tebaası 1830lardan itibaren nüfus defterlerine yaşayan bireyler olarak kaydedilmiş ve imparatorluğun değişen vergi sistemine paralel olarak gelir ve mülkleri üzerinden kayıtları temmettuat deftlerinde tutulmuştur. İmparatorluğun tarihi boyunca karşılaşılan bu sayımların farklı özellikleri ve düzenleri vardır. Belirli bir söylemsel düzen çerçevesinde icra edilen bu sayımlar, devlet ve tebaası arasında belirli ilişkiler kurmaktadır. Böyle bir okuma, bahsi geçen sayım pratiklerinde vücut bulmuş olan Osmanlı siyasası içerisindeki tebaalaşma/özneleşme süreçlerinin anlaşılmasını sağlayabilir. Bu süreç ise ifadesini tahrir-i memleketten tahrir-i nüfusa olan dönüşümde bulmaktadır.